MỤC TIÊU
  • Lấy ví dụ chứng tỏ được. Năng lượng có thể chuyển từ dạng này sang dạng khác, tứ vật này sang vật khác.

. Nêu được định luật bảo toàn năng lượng và lấy được vị dụ minh hoạ.

Khi trời lạnh, ta thường xoa hai bàn tay vào nhau và thấy tay nóng lên. Tại sao?

Khi vỗ hai tay vào nhau, ta nghe được tiếng vỗ tay. Trong hoạt động này đã có sự chuyển hoá năng lượng nào?

Chuyển hoá năng lượng

Một quả bóng rỗ được ném lên cao, sau khi đạt đến điểm cao nhất, nó rơi xuống mặt đất, rồi này lên (Hình 48.1a).

Khi bóng đi lên, động năng chuyển hoá thành thế năng. Khi bóng rơi xuống, thế năng chuyển hoá thành động năng. Khi bóng chạm mặt đất và phát ra tiếng động, một phần năng lượng chuyển hoà thành nhiệt năng và năng lượng âm (Hình 48. 1b).

Hình 48.1. Sơ đồ về chuyển động của quả bóng và sự chuyển hóa năng lượng (động năng, thế năng, nhiệt năng, năng lượng âm).

1.

Gọi tên các dạng năng lượng xuất hiện khi đèn pin được bật sáng (Hình 48.2). Vẽ sơ đồ chỉ ra sự chuyển hoá năng lượng (còn được gọi là sơ đồ dòng năng lượng) của đèn pin.

Hình 48.2. Hình ảnh đèn pin bật sáng, với pin và bóng đèn.

2.

Hình 48.3 mô tả một máy sấy tóc đang hoạt động. Mũi tên trên sơ đồ dòng năng lượng cho thấy sự chuyển hoá điện năng thành ba dạng năng lượng khác.
a) Tên ba dạng năng lượng đó là gì?
b) Nêu thêm một thiết bị điện biến đổi điện năng thành các dạng năng lượng khác.

Hình 48.3. Sơ đồ dòng năng lượng của máy sấy tóc đang hoạt động, chuyển điện năng thành ba dạng năng lượng khác (1, 2, 3).

3.

Hoả năng có thể chuyển hoá thành các dạng năng lượng nào?

4.

Hoàn thành các câu sau đây bằng cách ghi vào vở (hay phiếu học tập) các từ hoặc cụm từ trong khung thích hợp với các khoảng trống, được đánh số thứ tự từ (1) đến (6).
a) Hoá năng lưu trữ trong thực phẩm, khi ta ăn, được chuyền hoá thành (1) giúp ta đạp xe.
b) Hoá năng lưu trữ trong que diêm, khi cọ xát với vỏ bao diêm, được chuyển hoá thành (2) và (3).
c) Hoả năng trong nhiên liệu (xăng, dầu) khi đốt cháy được chuyển hoá thành (4) và (5) của máy bay, tàu hoả.

động năng
thế năng
điện năng
nhiệt năng
năng lượng ánh sáng

Ông chỉ biết lăn

Thực hiện
Quấn một dây cao su xung quanh que tăm và luồn qua lõi ông chỉ như Hình 48.4.
Dùng băng dính dán để giữ cố định que tăm vào ống chỉ.
Luồn dây cao su qua vòng đệm và quân quanh bút chì.
Vận bút chì để xoắn dây cao su.
Đặt ổng chỉ trên một bề mặt mịn và thả tay giữ bút chì ra.
a) Tại sao ông chỉ lăn được?
b) Làm thế nào để ông chỉ lân xa hơn?

Hình 48.4. Hình ảnh hướng dẫn cách làm đồ chơi ống chỉ lăn.

Định luật bảo toàn năng lượng

Thí nghiệm về sự bào toàn năng lượng

Thực hiện thì nghiệm sau đây để nghiên cứu về sự chuyển hoà và bảo toàn năng lượng trong một chuyển động cơ học.

  • Chuẩn bị: Hai con lắc (gồm 2 quả cầu giống hệt nhau, treo bằng hai dây nhẹ dài bằng nhau), giá treo cổ định, thước mét, tấm bia đánh dầu hai điểm A, B có cùng độ cao (Hình 48.5).
  • Tiến hành:

Kéo quả cầu (2) đến điểm B (nằm trong mặt phẳng của tấm bia như Hình 48.5) rồi thả ra.
Quả cầu (2) chuyền động về vị trí ban đầu va chạm vào quả cầu (1), làm cho quả cầu (1) lên đến vị trí A cùng độ cao với vị trị B.

  • Thào luận: Thí nghiệm trên chứng tỏ điều gì?
Hình 48.5. Hình ảnh thí nghiệm con lắc đơn minh họa sự bảo toàn năng lượng.

Quả cầu (1) có lên đến điểm A, cùng độ cao với điểm B không?

Qua nhiều thì nghiệm chính xác, người ta đã rút ra Định luật bảo toàn năng lượng, phát biểu như sau: "Năng lượng không tự sinh ra hoặc tự mất đi mà chỉ chuyển hoá từ dạng này sang dạng khác hoặc truyền từ vật này sang vật khác".

Em có biết?

Thực ra quá cầu (1) không hoàn toàn lên đúng vị trí A. Tại sao?

Một em bé đang chơi xích đu trong sân. Muốn cho xích đu luôn lên tới độ cao ban đầu, thình thoảng người mẹ phải đẩy vào xích đu (Hình 48.6). Tại sao cần làm như thế?

Hình 48.6. Hình ảnh một em bé chơi xích đu và người mẹ đẩy xích đu.

Quả bóng này

  • Chuẩn bị: 1 quả bóng tennis hoặc bóng cao su, thước dây (hoặc thước cuộn), một sợi dây dài hơn 1 m.
  • Tiến hành:

Thả rơi quả bóng tennis ở độ cao 1 m so với sàn nhà.
Dùng sợi dây căng ngang ở độ cao 1 m đề làm mốc (Hình 48.7).
Yêu cầu các bạn trong nhóm đo độ cao mà quả bóng đạt được sau lần này đầu tiên.

  • Thào luận:

Nêu nhận xét về kết quả đo được. Giải thích tại sao?
Có phải trong trường hợp này định luật bảo toàn năng lượng không còn đúng?

Hình 48.7. Hình ảnh thí nghiệm thả bóng tennis.

Hoàn thành các câu sau đây bằng cách ghi vào vở (hay Phiếu học tập) các từ hoặc cụm từ trong khung thích hợp với các khoảng trống, được đánh số thứ tự từ (1) đền (10). Ví dụ: (1) – thế năng.
a) Khi quả bóng được giữ yên ở trên cao, nó đang có (1).
Khi quả bóng được thả rơi. (2) của nó được chuyển hoá thành (3).
b) Quả bóng không thể này trở lại độ cao ban đầu, nơi nó được thả rơi, bởi vì không phải tất cả (4) của nó biến thành (5). Thực tế, luôn có một phần năng lượng của nó được chuyển hoá thành (6) và (7) trong khi va chạm.
c) Trong quá trình chuyển động của quả bóng, luôn có sự (8) từ dạng năng lượng này sang dạng năng lượng khác. Năng lượng toàn phần của quả bóng luôn được (9) không bao giờ (10) hoặc được tạo ra thêm.

động năng
thế năng
nhiệt năng
chuyển hoá
bảo toàn
tự mất đi
năng lượng âm

Em đã học
  • Định luật bảo toàn năng lượng: Năng lượng không tự sinh ra hoặc tự mất đi mà chỉ chuyển hoá từ dạng này sang dạng khác hoặc truyền từ vật này sang vật khác.
Em có thế:

Vận dụng sự chuyển hoá và bảo toàn năng lượng để giải thích một số hiện tượng có liên quan.

Xem bản PDF nguyên trang sách: Khoa học tự nhiên 6 – Kết nối tri thức với cuộc sống (trang 168–170).