Mục tiêu
Trình bày được cấu tạo và chức năng các thành phần chính của tế bào,
Phân biệt được tế bào nhân sơ, tế bào nhân thực, tế bào động vật, tế báo
thực vật.
Tuy có kích thước nhỏ nhưng tế bào có thể thực hiện được các quá trình sống cơ bản.
Vậy tế bào được cấu tạo từ những thành phần nào và chúng có chức năng gì để có thể giúp
tế bào thực hiện những quá trình sống đó?
Cấu tạo của tế bào
Các loại tế bào khác nhau thường có hình dạng, kích
thước và chức năng khác nhau nhưng chúng đều được
cấu tạo từ các thành phần cơ bản sau:
Màng tế bào là thành phần có ở mọi tế bào, bao bọc
tế bào chất. Màng tế bào tham gia vào quá trình trao
đổi chất giữa tế bào và môi trường.
Tế bào chất là vùng nằm giữa màng tế bào và nhân
hoặc vùng nhân. Phần lớn các hoạt động trao đổi chất
(hấp thụ chất dinh dưỡng, chuyền hoà năng lượng,
tạo các chất để tăng trưởng....) của tế bào xảy ra ở
tế bào chất.
Nhân hoặc vùng nhân là nơi chứa vật chất di truyền,
là trung tâm điều khiển các hoạt động sống của tế bào.
1. Quan sát Hình 19.1 và
đọc thông tin mục I, nêu
các thành phần chính
của tế bào và chức năng
của chúng.
2. Trên màng tế bào có rất
nhiều lỗ nhỏ li ti. Em hãy
dự đoán xem vai trò của
những lỗ nhỏ này là gì?
Tế bào nhân sơ và tế bào nhân thực
Mọi sinh vật đều được cấu tạo từ tế bào. Có hai loại tế bào:
tế bào nhân sơ và tế bào nhân thực.
Tế bào nhân sơ chưa có nhân hoàn chỉnh (không có màng nhân ngăn cách giữa chất
nhân và tế bào chất). Vùng chứa vật chất di truyền được gọi là vùng nhân. Tế bào chất
không có hệ thống nội màng cũng như các bào quan có màng bao bọc, chỉ có báo quan
duy nhất là ribosome. Tế bào vi khuẩn là tế bào nhân sơ.
Tế bào nhân thực đã có nhân hoàn chỉnh, vật chất di truyền nằm trong nhân được bao
bọc bởi màng nhân. Tế bào chất được chia thành nhiều khoang bởi hệ thống nội màng
và có các bào quan có màng bao bọc.
Quan sát và mô tả sự khác nhau về cấu tạo giữa tế bào nhân sơ và nhân thực
Chuẩn bị: Hinh 19.2: cấu tạo tế bào nhân sơ (vi khuẩn) và hình tế bào nhân thực
(động vật).
Quan sát và vẽ: Dựa vào hình ảnh hai tế bào đã chuẩn bị, hãy vẽ ra giấy hình dạng và
cấu tạo của mỗi tế bào, ghi lại những đặc điểm đáng chú ý.
So sánh và trình bày: Nói về cấu tạo của mỗi loại tế bào. So sánh sự giống nhau và
khác nhau về cầu tạo giữa tế bào nhân sơ và nhân thực.
Tế bào động vật và tế bào thực vật
Tế bào động vật và tế bào thực vật đều là các tế bào nhân thực. Chúng giống nhau về một
số thành phần chính giúp tế bào thực hiện các quá trình sống, song chúng cũng có những
thành phần khác nhau liên quan đến chức năng của từng loại tế bào.
1. Quan sát Hình 19.3, lập bảng so sánh sự giống nhau và khác nhau về thành phần cầu
tạo giữa tế bào động vật và tế bào thực vật.
2. Những điểm khác nhau giữa tế bào động vật và tế bào thực vật có liên quan gì đến
hình thức dinh dưỡng của chúng? Cấu trúc nào của tế bào thực vật giúp cây cứng
cáp dù không có hệ xương nâng đỡ như ở động vật?
Tế bào có ba thành phần chính là màng tế bào, tế bào chất và nhân (hoặc vùng
nhân). Trong đó, màng tế bào là thành phần thiết yếu xác định sự tồn tại của tế bào.
Có hai loại tế bào: tế bào nhân sơ (chưa có màng nhân cũng như hệ thống nội
màng và các bào quan có màng bao bọc) và tế bào nhân thực (có màng nhân, hệ
thống nội màng và các bào quan có màng bao bọc).
Tế bào thực vật khác tế bào động vật là có thành tế bào (giữ hình dạng tế bào ổn
định), lục lạp (chứa sắc tố quang hợp) và không bào lớn.
Tạo mô hình mô phòng tế bào thực vật và tế bào động vật
Cách tiến hành
Bước 1: Đặt một túi nylon có khoá kéo vào một hộp nhựa đựng thực phẩm trong
suốt để mô phỏng tế bào thực vật. Chuẩn bị một túi nylon tương tự (không đặt
trong hộp nhựa) để mô phòng tế bào động vật.
Bước 2: Sử dụng thia chuyên gelatine dạng lòng vào mỗi túi cho đến khi đạt
khoảng thể tích mỗi túi.
Bước 3: Chọn các loại rau, củ, quả mà em thấy có hình dạng giống (mô phỏng)
các bào quan ở tế bào thực vật và tế bào động vật. Đưa chúng vào mỗi túi tương
ứng để mô phỏng tế bào thực vật và tế bào động vật. Bổ sung thêm gelatine đến
khi gần đầy rồi kéo khoá kin miệng túi lại.
Túi nylon, hộp nhựa, gelatine mô phỏng cho thành phần nào của tế bào? Nhận
xét loại tế bào nào có thể xếp chặt hơn và đưa ra lời giải thích cho nhận xét đó.
Lưu ý:
Cố gắng xếp chặt các rau, củ, quả trong mỗi túi.
Vật liệu tạo mô hình nêu trên có thể thay thế bằng đất nặn, xốp hoặc vật liệu
khác sẵn có của lớp học.
Nếu em nhin Trái Đất từ
vũ trụ, em sẽ thấy hầu hết
các vùng đất liền có màu
xanh lá cây. Màu xanh đỏ
do đâu?
Chinh những lục lạp (có
chứa chất diệp lục) vô
cùng nhỏ bé trong mỗi
tế bào thực vật đã tạo
nên màu xanh của lá cây.
Xem bản PDF nguyên trang sách: Khoa học tự nhiên 6 – Kết nối tri thức với cuộc sống (trang 67–69).