Bài 39. Tìm hiểu sinh vật ngoài thiên nhiên

Lựa chọn địa điểm thuận lợi và phù hợp với vị trí, điều kiện của trường.

Địa điểm tìm hiểu có thể là vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, thảo cầm viên,....

STT | Dụng cụ | STT | Dụng cụ | STT | Dụng cụ
1 | Bút viết, bút chì | 5 | Ống nhóm | 9 | Vợt thuỷ sinh
2 | Sổ ghi chép | 6 | Máy ảnh hoặc điện thoại di động có chức năng chụp ảnh | 10 | Panh kẹp
3 | Nhãn dân mẫu | 7 | Lọ đựng mẫu | 11 | Tài liệu ảnh để nhận diện nhanh sinh vật ngoài thiên nhiên
| Kính lúp | 8 | Vợt bắt bướm | 12 | Khoá phân loại một số nhóm sinh vật

Nhân dân mẫu bằng giấy trắng được thiết kế theo kích thước $5cm\times 8$ cm, đục lỗ ở góc để buộc dây và để trong túi nylon tránh bị ướt. Nhân bao gồm các thông tin:

Tên loài:
Địa điểm thu thập:
Môi trường sống:
Ngày lấy mẫu:
Học sinh lấy mẫu:

Quan sát theo nhóm với các nội dung được phân công để hoàn thành bài thu hoạch.

Chấp hành nghiêm túc các quy định của buổi ngoại khoá (kỉ luật, nguyên tắc thu mẫu).

Tuyệt đối tuân thủ hướng dẫn của giáo viên.

Trang phục gọn gàng, phù hợp.

Khi thu và bắt, thà mẫu phải lưu ý vì một số sinh vật có thể gây độc.

Quan sát bằng mắt thường: quan sát cơ thể và một số bộ phận trên cơ thể của các loài sinh vật có kích thước đủ lớn để nhìn thấy bằng mắt thường.

Quan sát bằng kính lúp: sử dụng kính lúp để quan sát cơ thể và một số bộ phận trên cơ thể của các loài có kích thước nhỏ, khô quan sát bằng mắt thường.

Quan sát bằng ống nhôm: sử dụng ống nhòm để quan sát động, thực vật ở xa.

Chụp ảnh: sử dụng mày ảnh hoặc điện thoại có chức năng chụp ảnh đề chụp lại hình các loài sinh vật đã quan sát được nhằm phục vụ cho việc làm bộ sưu tập ảnh các nhóm sinh vật.

Ghi chép: ghi lại các thông tin về tên và môi trường sống của các loài đã quan sát được, số lượng cá thể và kích thước các loài.

Làm bộ sưu tập ảnh:

Có thể trình bày bộ sưu tập ảnh bằng hình thức làm tập san:

• Sử dụng ảnh sinh vật đã chụp được, phân loại theo các chủ đề: môi trường sống, vai trò hoặc nhóm phân loại.

• Xác định tên các đại diện của các nhóm sinh vật.

• Dán ảnh và trang trí tập san.

Yêu cầu:

• Quan sát và ghi vào số tên các loài thực vật quan sát được và môi trường sống của chúng (dưới nước, trên cạn, trên cơ thể sinh vật khác,....). Chỉ ra vai trò của các loài đã quan sát (cây bóng mát, làm sạch môi trường, làm thức ăn cho động vật....).

• Quan sát các loài động vật sống trong các môi trường khác nhau (trên cạn, dưới nước,....). Ghi chép lại tên các loài quan sát được cùng môi trường sống và vai trò của chúng trong tự nhiên (thụ phấn cho hoa, phát tán hạt, làm tơi xốp đất ...).

• Chụp ảnh các loài đã quan sát được cùng môi trường sống của chúng. Thu lại mẫu các thực vật đã quan sát, sử dụng nhân dân đề ghi lại mẫu vật.

Phương pháp quan sát: bằng mắt thường, kinh lúp, ống nhòm.

• Quan sát và ghi vào số đặc điểm hình thái các loài thực vật bao gồm: đặc điểm rễ, thân, lá, cơ quan sinh sản để phân loại các mẫu đã thu được và các loài đã quan sát vào các ngành phù hợp.

Rễ: có rễ thật hay không?

Lá: hính dạng và cách sắp xếp là như thế nào?

Thân: thân gỗ hay thân cỏ?

Cơ quan sinh sản: bào tử hay hoa?

Hạt hạt ở trong quả hay hạt lộ ra ngoài?

• Sử dụng máy ảnh để chụp lại các đặc điểm nổi bật dùng để phân loại mẫu vật và làm bộ sưu tập ảnh.

• Quan sát đặc điểm hình thái của các loài động vật, dựa vào đặc điểm đặc trưng giữa các ngành, lớp động vật đã học để phân loại động vật vào các ngành/lớp (Thân mềm, Chân khớp, Cá....) thuộc động vật không xương sống hay động vật có xương sống. Đối với các loài có đời sống bay lượn có thể sử dụng ống nhòm đề quan sát, chụp ảnh mẫu để quan sát chi tiết.

• Tìm và ghi vào số các đặc điểm hình thái cấu tạo phù hợp với môi trường sống của các loài động vật (ví dụ: chân vịt có màng bơi để thích nghi với việc bơi lội....).

Phân loại một số nhóm động vật thu được: Sử dụng khoa lưỡng phân để phân loại mẫu vật.

Phương pháp quan sát bằng mắt thường, kính lúp, ống nhòm.

Do có đặc tính di chuyển nên việc bắt thả mẫu động vật phụ thuộc vào từng đối tượng. Với động vật ở nước, sử dụng vợt bắt động vật thuỷ sinh đề vọt lên rồi chuyển sang khay nước.

Với các động vật có khả năng bay, nhảy như: bướm, cào cào, châu chấu, chuồn chuồn, ong.... sử dụng vợt bắt bướm đề thu mẫu. Sau khi đã vợt được côn trùng, cần có động tác khoá vợt để ngăn không cho côn trùng bay ra khỏi vợt (Hình 39.4).

Một số loài côn trùng khác cũng có thể dùng tay để bắt và cho vào lọ như: cào cào, châu chấu, dế, chuồn chuồn, một số loài cánh cứng (xén tóc, cánh cam....).

Các loài có khả năng đốt, cắn hoặc tiết ra chất độc thì phải dùng panh kẹp để bắt.

Ví dụ: với các loài ong, dùng panh kẹp chặt cơ thể của chúng từ bên ngoài vợt, sau đó đưa lọ đựng mẫu vào trong vợt, thả con vật vào lọ và đậy nhanh miệng lọ.

Với các động vật lớn hơn như động vật có xương sống (cá, ếch, thằn lằn....) dùng dụng cụ phù hợp đề bắt thả.

Trưng bày, giới thiệu với bạn mẫu vật và ảnh chụp các loài động vật, thực vật quan sát được. Có thể lựa chọn các hình thức sau: tập san, hộp bí mật.... để hoàn thành sản phẩm của nhóm.

Kể tên các loài thực vật mà em đã quan sát được.

Nhóm thực vật và động vật nào em gặp nhiều nhất, ít nhất hoặc không quan sát thấy? Vì sao?

Hoàn thành phiếu học tập theo mẫu phiếu học tập số 1 với khoảng từ 5 đến 10 loài thực vật em đã quan sát được.

Tên cây | Môi trường song | Đặc điểm
Rễ cây | Thân cây | Cơ quan sinh sản | Vị trí phân loại | Vai trò
? | ? | ? | ? | ? | ? | ?
? | ? | ? | ? | ? | ? | ?

Trong các loài thực vật em đã quan sát, loài nào có kích thước nhỏ nhất, loài nào có kích thước lớn nhất? Em có nhận xét gì về kích thước của các loài thực vật quanh em?

Hoàn thành phiếu học tập theo mẫu phiếu học tập số 2 với khoảng 5 đến 10 loài động vật em đã quan sát được.

Tên động vật | Môi trường sống. | Đặc điểm hình thái nổi bật | Vị trí phân loại | Vai tro
? | ? | ? | ? | ?
? | ? | ? | ? | ?
? | ? | ? | ? | ?
? | ? | ? | ? | ?

Nhận xét sự phân bố của thực vật và động vật ở các môi trường khác nhau và độ đa dạng sinh học ở khu vực em quan sát.