Bài 34. Thực vật

Phân biệt được hai nhóm thực vật có mạch và không có mạch.

Nhận biết được các nhóm thực vật: Rêu, Dương xỉ, Hạt trần, Hạt kin thông qua hình ảnh, mẫu vật

Trình bày được vai trò của thực vật trong tự nhiên và trong đời sống.

Thực vật sống ở khắp mọi nơi xung quanh chúng ta. Thực vật gồm nhiều loài, có kích thước và môi trường sống khác nhau.

Trên thế giới có khoảng gần 400 000 loài thực vật đã được phát hiện, trong đó ở Việt Nam là khoảng gần 12.000 loài với thành phần cụ thể như ở bảng bên.

Bảng số lượng các loài thực vật ở Việt Nam
Ngành thực vật | Số lượng loài
Hạt kin | 10 300
Hạt trần | 69
Dương xỉ | 691
Rêu | 481

(Theo số liệu của Tổ chức Liên minh Quốc tế Bảo tồn thiên nhiên và Tài nguyên thiên nhiên – IUCN)

Các loài thực vật đều có một số đặc điểm giống nhau, bên cạnh đó chúng cũng có những sai khác về hình thái, cấu tạo bên trong, đặc điểm sinh sản.... Dựa vào các đặc điểm sai khác đó, thực vật được phân chia thành hai nhóm chính với các ngành đại diện như sơ đồ sau:

Thực vật không có mạch gồm những loài cơ thể không có mạch dẫn. Rêu là đại diện thuộc nhóm này. Rêu cũng là nhóm thực vật sống trên cạn đầu tiên. Người ta có thể dễ dàng tìm thấy chúng ở những nơi ẩm ướt, ít ánh sáng. Cơ thể rêu nhỏ bé chỉ cao khoảng 1-2 cm, có rễ giả, thân và là không có mạch dẫn. Rêu sinh sản bằng bào tử (Hình 34.3).

Thực vật có mạch là nhóm các loài thực vật có thân, lá, rễ thật và cơ thể có mạch dẫn. Chúng ta cùng tìm hiểu một số ngành chính sau:

Dương xỉ là đại diện của nhóm thực vật có mạch; sinh sản bằng bào tử. Chúng thường sống ở những nơi ẩm, mát như: bờ ruộng, chân tường, dưới tán rừng.... Một số loài thường gặp như: dương xỉ, cỏ bợ, lông culi, bèo ong....

Thực vật hạt trần là những cây gỗ có kích thước lớn với hệ mạch dẫn phát triển, chưa có hoa và quả, sinh sản bằng hạt nằm lộ trên các là noãn hở (vì vậy có tên là hạt trần). Một số cây có giá trị kinh tế và làm đẹp cảnh quan như: thông, pomu, hoàng đàn, vạn tuế, bách tân,...

Thực vật hạt kín có cấu tạo hoàn thiện, thích nghi với nhiều môi trường sống khác nhau và có số lượng loài phong phú nhất. Cơ quan sinh sản là hoa và quả có chứa hạt (Hình 34.6). Cơ quan sinh dưỡng đa dạng về hình thái (là đơn, là kép thân củ, thân rễ, rễ cọc, rễ chùm....) (Hình 34.7).

Ngành | Rêu | Dương xỉ | Hạt trần | Hạt kin
Loài | ? | ? | ? | ?

Các hiện tượng tự nhiên như núi lửa, cháy rừng.... cùng với các hoạt động công nghiệp, giao thông, sinh hoạt của con người đã thải vào môi trường một lượng lớn khi carbon dioxide và các khí thải độc hại khác gây ô nhiễm môi trường. Cây xanh có khả năng hấp thụ một lượng lớn khí carbon dioxide để thực hiện quá trình quang hợp, tổng hợp nên chất hữu cơ và giải phóng khi oxygen ra môi trường. Như vậy, thực vật giúp cân bằng khí oxygen và carbon dioxide trong khí quyền.

Hiện tượng thoát hơi nước ở là cây còn góp phần làm giảm nhiệt độ môi trường, điều hoà không khi, giảm hiệu ứng nhà kính.

Ngoài ra, thực vật còn góp phần bảo vệ đất và nguồn nước, giúp hạn chế và giảm nhẹ mức độ nguy hiểm của thiên tai như: sạt lở đất, lũ quét....

Nhớ quá trình quang hợp, cây xanh tổng hợp chất hữu cơ cho sinh giới và tạo ra oxygen. Đây là nguồn oxygen cung cấp cho hoạt động hô hấp của động vật và con người. Chất hữu cơ do cây xanh tạo ra là nguồn thức ăn cho các loài động vật ăn thực vật, các loài động vật này lại là thức ăn của nhiều loài động vật khác. Vì vậy, thực vật được coi là "nhà sản xuất" thức ăn của sinh giới.

Ngoài ra, thực vật còn là "nhà" và nơi sinh sản của nhiều loài động vật sống trên cây như: sóc, chim....

Ngoài ra, thực vật mang lại rất nhiều lợi ích cho con người. Con người đã sử dụng chúng để phục vụ đời sống hằng ngày của mình.

Vai trò của thực vật dồi với con người | Tên cây
Cung cấp lương thực, thực phẩm | ?
Lấy quả | ?
Làm cảnh | ?
Lấy gỗ | ?
Làm thuốc | ?
Công dụng khác | ?

Thực vật có vai trò rất quan trọng đối với con người, tuy nhiên một số thực vật có độc có thể ảnh hưởng đến sức khoẻ con người (Hình 34.13).

Trong các bộ phận của cây chứa chất độc có thể gây nguy hiểm đến tính mạng con người nếu ăn phải.

Nhựa cây có thể gây dị ứng cho da.

Chứa chất gây nghiện.

• Thế giới thực vật phong phú và đa dạng về loài, kich thước và môi trường sống. Thực vật bao gồm các ngành chính là Rêu, Dương xỉ. Hạt trần và Hạt kin, trong đó ngành Hạt kin có số lượng loài được biết đến nhiều nhất và có khả năng thích nghi với nhiều môi trường sống khác nhau.

• Thực vật có vai trò quan trọng đối với môi trường, con người và động vật. Ngoài những lợi ích mang lại, một số loài thực vật gây hại cho sức khoẻ con người.