Yêu cầu cần đạt
- Nêu được khái niệm, chức năng của tế bào.
- Nhận biết được tế bào là đơn vị cấu trúc của sự sống.
- Nêu được hình dạng và kích thước của một số loại tế bào.
Chương V - tế bào
Mục tiêu
Mỗi ngôi nhà được xây nên từ nhiều viên gạch. Vậy đã bao giờ em tự hỏi: Những sinh vật xung quanh chúng ta được cấu tạo từ đơn vị cầu trúc nào?
I Tế bào là gì?
Tất cả các cơ thể sinh vật (thực vật, động vật, con người....) đều được cấu tạo từ những đơn vị rất nhỏ bé, gọi là tế bào.
Tuy nhỏ bé nhưng tế bào có thể thực hiện đầy đủ các quá trình sống cơ bản: sinh trưởng (lớn lên), hấp thụ chất dinh dưỡng, hô hấp, cảm ứng, bài tiết và sinh sản.
Tại sao tế bào được coi là đơn vị cơ bản của các cơ thể sống?
II) Hình dạng và kích thước tế bào
1. Hình dạng tế bào
Có nhiều loại tế bào. Hình dạng các loại tế bào thường phản ánh chức năng khác nhau của chúng.
Quan sát Hình 18.1, nêu nhận xét về hình dạng tế bào.
2. Kích thước tế bào
Kích thước tế bào khác nhau giữa các nhóm sinh vật và giữa các cơ quan trong một cơ thể.
Có rất ít tế bào kích thước đủ lớn để có thể quan sát được bằng mắt thường, hầu hết tế bào đều rất nhỏ và chúng ta chỉ có thể quan sát thấy chúng bằng kính hiển vi.
Quan sát kích thước tế bào vi khuẩn, tế bào động vật và thực vật trong Hình 18.2 và cho biết tế bào nào phải quan sát bằng kinh hiển vi, tế bào nào có thể quan sát bằng mắt thường?
Khi thảo luận về kích thước và hình dạng tế bào, bồn bạn học sinh có ý kiến như sau:
A: Tất cả các loại tế bào đều có cùng hình dạng, nhưng chúng luôn có kích thước khác nhau.
B: Tất cả các loại tế bào đều có hình dạng và kích thước giống nhau.
C: Tất cả các loại tế bào đều có cùng kích thước, nhưng hình dạng giữa chúng luôn khác nhau.
D. Các loại tế bào khác nhau thường có kích thước và hình dạng khác nhau.
Đọc ý kiến trên của các bạn và trả lời các câu hỏi sau:
1. Phát biểu của bạn nào đúng?
2. Lấy ví dụ để giải thích tại sao các phát biểu khác không đúng.
Tế bào là gì?
Hình dạng và kích thước tế bào
Kích thước tế bào khác nhau giữa các nhóm sinh vật và giữa các cơ quan trong một
cơ thể.
Có rất ít tế bào kích thước đủ lớn để có thể quan sát được bằng mắt thường, hầu hết tế
bào đều rất nhỏ và chúng ta chỉ có thể quan sát thấy chúng bằng kinh hiển vi.
Quan sát kích thước tế bào vi khuẩn, tế bào động vật và thực vật trong Hinh 18.2
và cho biết tế bào nào phải quan sát bằng kinh hiển vi, tế bào nào có thể quan sát
bằng mắt thường?
Khi thảo luận về kích thước và hình dạng tế bào, bốn bạn học sinh có ý kiến như sau:
A: Tất cả các loại
tế bào đều có cùng
hình dạng, nhưng
chúng luôn có kích
thước khác nhau.
B: Tất cả các loại tế bào
đều có hình dạng và
kích thước giống nhau.
C. Tất cả các loại tế bào đều có
cùng kích thước, nhưng hình dạng
giữa chúng luôn khác nhau
D. Các loại tế
bảo khác nhau
thường có
kích thước và
hình dạng khác
nhau.
Đọc ý kiến trên của các bạn và trả lời các câu hỏi sau:
1. Phát biểu của bạn nào đúng?
2. Lấy ví dụ để giải thích tại sao các phát biểu khác không đúng.
Hình/bảng: Illustration of four students discussing, with their opinions presented in speech bubbles.
Mọi cơ thể sống đều được cấu tạo từ tế bào, vì vậy
tế bào được xem là "đơn vị cơ bản của sự sống".
Các loại tế bào khác nhau về hình dạng và kích thước.
Giải thích được vì sao
mỗi loại tế bào lại có
hình dạng khác nhau.
Tế bào đầu tiên được nhìn thấy và mô tả như thế nào?
Năm 1665, nhà khoa học người Anh là Rô-bớc Húc (Robert Hooke) đã dùng chiếc kinh
hiển vi đơn giản (Hình 18.3a) để quan sát một mẫu vỏ cây và thấy nó được tạo nên từ
hàng trăm cấu trúc giống những hộp nhỏ mà ông gọi là "tế bào". Ông đã mô tả bằng cách
vẽ hình ảnh đầu tiên về tế bào mà mình quan sát thấy (Hình 18.3b); đó là những tế bào
chết của vỏ cây mà ngày nay chúng ta có thể quan sát rõ hơn bằng kính hiển vi với độ
phóng đại 300 lần (Hình 18.3c).
Tại sao hầu hết các tế bào có kích thước rất nhỏ?
Kích thước tế bào bị hạn chế bởi mỗi quan hệ giữa diện tích bề mặt (S) và thể tích (V) của
nó (tỉ lệ S/V). Khi tế bào lớn lên, thể tích tăng nhanh hơn nhiều so với diện tích bề mặt.
Vì nguyên liệu cần cho sự sống của tế bào (như oxygen, chất dinh dưỡng) và chất thải
được bài tiết (như khi carbon dioxide) phải đi vào và đi ra tế bào qua bề mặt của nó nên
nếu tế bào quá lớn, các chất đi vào và đi ra không đủ nhanh theo yêu cầu của các quá trình
sống. Vì vậy, hầu hết các tế bào có kích thước rất nhỏ.
Xem bản PDF nguyên trang sách: Khoa học tự nhiên 6 – Kết nối tri thức với cuộc sống (trang 64–66).
