Yêu cầu cần đạt

  • Nhận biết góc giữa hai đường thẳng.
  • Nhận biết hai đường thẳng vuông góc.
  • Chứng minh hai đường thẳng vuông góc trong một số tình huống đơn giản.
  • Vận dụng kiến thức về quan hệ vuông góc giữa hai đường thẳng để mô tả một số hình ảnh thực tế.

Thuật ngữ: Góc giữa hai đường thẳng · Hai đường thẳng vuông góc

Chương này, ta sẽ tìm hiểu về quan hệ vuông góc, góc, khoảng cách và thể tích trong Hình học không gian.

Đối với các nút giao thông cùng mức hay khác mức, để có thể dễ dàng bố trí các nhánh rẽ và để người tham gia giao thông có góc nhìn đảm bảo an toàn, khi thiết kế người ta đều cố gắng để các tuyến đường tạo với nhau một góc đủ lớn và tốt nhất là góc vuông. Đối với nút giao thông cùng mức, tức là các đường giao nhau, thì góc giữa chúng là góc giữa hai đường thẳng mà ta đã biết. Còn đối với nút giao khác mức, tức là các đường chéo nhau, thì góc giữa chúng được hiểu như thế nào? Bài học này sẽ đề cập tới đối tượng toán học tương ứng.

Hình 7.1. Ảnh nút giao (khác mức) Trạm 2, Thủ Đức, Thành phố Hồ Chí Minh.

1. Góc giữa hai đường thẳng

HĐ1

Trong không gian, cho hai đường thẳng chéo nhau m và n. Từ hai điểm phân biệt O, O′ tuỳ ý lần lượt kẻ các cặp đường thẳng a, b và a′, b′ tương ứng song song với m, n (H.7.2).
a) Mỗi cặp đường thẳng a, a′ và b, b′ có cùng thuộc một mặt phẳng hay không?
b) Lấy các điểm A, B (khác O) tương ứng thuộc a, b. Đường thẳng qua A song song với OO' cắt a' tại A′, đường thẳng qua B song song với OO' cắt b′ tại B′. Giải thích vì sao OAA'O', OBB'O', ABB'A' là các hình bình hành.
c) So sánh góc giữa hai đường thẳng a, b và góc giữa hai đường thẳng a', b′.
(Gợi ý: Áp dụng định lí côsin cho các tam giác OAB, O'A'B').

Hình 7.2. Hai đường thẳng chéo nhau m và n. Đường thẳng a song song với m, b song song với n, cắt nhau tại O. Đường thẳng a' song song với m, b' song song với n, cắt nhau tại O'.

Góc giữa hai đường thẳng m và n trong không gian, kí hiệu (m, n), là góc giữa hai đường thẳng a và b cùng đi qua một điểm và tương ứng song song với m và n.

Chú ý

Để xác định góc giữa hai đường thẳng chéo nhau a và b, ta có thể lấy một điểm O thuộc đường thẳng a và qua đó kẻ đường thẳng b′ song song với b. Khi đó (a,b)=(a,b′).
Với hai đường thẳng a, b bất kì: 0∘≤(a,b)≤90∘.
Nếu a song song hoặc trùng với a' và b song song hoặc trùng với b' thì (a, b) và (a', b') có mối quan hệ gì?

Ví dụ 1

Dạng bài: Tính góc giữa hai đường thẳng trong hình hộp

Cho hình hộp ABCD.A'B'C'D' có các mặt là các hình vuông. Tính các góc (AA', CD), (A'C', BD), (AC, DC').

Lời giải

Giải. (H.7.3)
Vì CD// AB nên (AA′,CD)=(AA′,AB)=90∘. Tứ giác ACC'A' có các cặp cạnh đối bằng nhau nên nó là một hình bình hành. Do đó, A'C' // AC. Vậy (A′C′,BD)=(AC,BD)=90∘.
Tương tự, DC' // AB'. Vậy (AC,DC′)=(AC,AB′). Tam giác AB'C có ba cạnh bằng nhau (vì là các đường chéo của các hình vuông có độ dài cạnh bằng nhau) nên nó là một tam giác đều. Từ đó, (AC,DC′)=(AC,AB′)=60∘.

Hình 7.3. Hình hộp ABCD.A'B'C'D'.
Vận dụng

Kim tự tháp Cheops là kim tự tháp lớn nhất trong các kim tự tháp ở Ai Cập, được xây dựng vào thế kỉ thứ 26 trước Công nguyên và là một trong bảy kì quan của thế giới cổ đại. Kim tự tháp có dạng hình chóp với đáy là hình vuông có cạnh dài khoảng 230 m, các cạnh bên bằng nhau và dài khoảng 219 m (kích thước hiện nay). (Theo britannica.com).
Tính (gần đúng) góc tạo bởi cạnh bên SC và cạnh đáy AB của kim tự tháp (H.7.4).

Hình 7.4. Hình chóp tứ giác S.ABCD, đáy ABCD là hình vuông.

HĐ2

Đối với hai cánh cửa trong Hình 7.5, tính góc giữa hai đường mép cửa BC và MN.

Hình 7.5. Hai cánh cửa gỗ, một cánh mở một cánh đóng. Các cạnh mép cửa được đánh dấu B, C, M, N.

Hai đường thẳng a, b được gọi là vuông góc với nhau, kí hiệu a⊥b, nếu góc giữa chúng bằng 90∘.

Nếu đường thẳng a vuông góc với đường thẳng b thì a có vuông góc với các đường thẳng song song với b hay không?

Ví dụ 2

Dạng bài: Xác định vị trí tương đối và chứng minh vuông góc của đường thẳng trong hình hộp

Cho hình hộp ABCD.A'B'C'D' (H.7.6).
a) Xác định vị trí tương đối của hai đường thẳng AC và B'D'.
b) Chứng minh rằng AC và B'D' vuông góc với nhau khi và chỉ khi ABCD là hình thoi.

Lời giải

Giải.
a) Hai đường thẳng AC và B'D' lần lượt thuộc hai mặt phẳng song song (ABCD) và (A'B'C'D') nên chúng không có điểm chung, tức là chúng không thể trùng nhau hoặc cắt nhau.
Tứ giác BDD'B' có hai cạnh đối BB' và DD' song song và bằng nhau nên nó là một hình bình hành. Do đó B'D' song song với BD. Mặt khác, BD không song song với AC nên B'D' không song song với AC.
Từ những điều trên suy ra AC và B'D' chéo nhau.

Hình 7.6. Hình hộp ABCD.A'B'C'D'.

Ví dụ 2

Dạng bài: Xác định vị trí tương đối và chứng minh vuông góc của đường thẳng trong hình hộp

Lời giải

b) Do B'D' song song với BD nên (AC, B'D') = (AC, BD). Do đó, AC và B'D' vuông góc với nhau khi và chỉ khi AC và BD vuông góc với nhau. Do ABCD là hình bình hành nên AC vuông góc với BD khi và chỉ khi ABCD là hình thoi.

Luyện tập 1

Dạng bài: Chứng minh hai đường thẳng vuông góc và chéo nhau

Cho tam giác MNP vuông tại N và một điểm A nằm ngoài mặt phẳng (MNP). Lần lượt lấy các điểm B, C, D sao cho M, N, P tương ứng là trung điểm của AB, AC, CD (H.7.7). Chứng minh rằng AD và BC vuông góc với nhau và chéo nhau.

Hình 7.7. Hình vẽ minh họa tam giác MNP và điểm A ngoài mặt phẳng, cùng các điểm B, C, D là trung điểm.

Bài tập

7.1

Dạng bài: Tính góc giữa hai đường thẳng trong lăng trụ

Cho hình lăng trụ ABC.A'B'C' có các đáy là các tam giác đều. Tính góc (AB, B'C').

7.2

Dạng bài: Chứng minh đường thẳng vuông góc trong hình hộp

Cho hình hộp ABCD.A'B'C'D' có các cạnh bằng nhau. Chứng minh rằng tứ diện ACB'D' có các cặp cạnh đối diện vuông góc với nhau.

7.3

Dạng bài: Chứng minh đường thẳng vuông góc trong tứ diện

Cho tứ diện ABCD có CBD‾=90∘.
a) Gọi M, N tương ứng là trung điểm của AB, AD. Chứng minh rằng MN vuông góc với BC.
b) Gọi G, K tương ứng là trọng tâm của các tam giác ABC, ACD. Chứng minh rằng GK vuông góc với BC.

7.4

Dạng bài: Xác định quan hệ vuông góc trong thực tế

Đối với nhà gỗ truyền thống, trong các cấu kiện hoành, quá giang, xà cái, rui, cột tương ứng được đánh số 1, 2, 3, 4, 5 như trong Hình 7.8, những cặp cấu kiện nào vuông góc với nhau?

Hình 7.8. Ảnh cấu trúc nhà gỗ truyền thống với các cấu kiện được đánh số từ 1 đến 5.

Xem bản PDF nguyên trang sách: Toán 11 tập 2 – Kết nối tri thức với cuộc sống (trang 27–30).