Bài 12. Khởi nghĩa lam sơn và triều hậu lê

Sưu tầm và giới thiệu được một số tư liệu lịch sử (câu chuyện, văn bản, tranh ảnh,...) liên quan đến khởi nghĩa Lam Sơn và Triều Hậu Lê.
Kể lại được một số nét chính về khởi nghĩa Lam Sơn thông qua các câu chuyện về một số nhân vật lịch sử (ví dụ: Lê Lợi, Nguyễn Trãi, Lê Lai, Nguyễn Chích,...).
Kế lại được chiến thắng Chi Lăng có sử dụng tư liệu lịch sử (lược đồ, tranh ảnh, câu chuyện về ải Chi Lăng, về Liễu Thăng,...).
Trình bày được những nét chính về lịch sử Việt Nam thời Hậu Lê thông qua các câu chuyện về một số nhân vật lịch sử (ví dụ: vua Lê Thánh Tông, Lương Thế Vinh, Ngô $SiLik{n}_{r\mathrm{.}\mathrm{.}\mathrm{.}}$)

Năm 1418, khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo nổ ra tại vùng rừng núi Lam Sơn (Thanh Hoá). Trải qua 10 năm (1418-1427) chiến đấu gian khổ với nhiều trận đánh ác liệt, cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đã giành được thắng lợi hoàn toàn.

LÊ LỢI DỰNG CỠ KHỎI NGHĨA
Dưới ách thống trị tàn bạo của nhà Minh, nhân dân phải chịu cảnh lầm than, cơ cực. Lê Lợi – một hào trưởng ở vùng Lam Sơn (Thanh Hoá) sớm nuôi chí lớn đánh đuổi giặc ngoại xâm.
Năm 1416, Lê Lợi cùng 18 anh hùng hào kiệt tổ chức Hội thể Lũng Nhai, nguyện chung sức đồng lòng đánh đuổi giặc Minh ra khỏi bờ cõi. Năm 1418, Lê Lợi xưng là Bình Định Vương, dựng cờ khởi nghĩa ở vùng rừng núi Lam Sơn. Ông khẳng định: "Ta cất quân đánh giặc không phải là có lòng ham muốn phú quý, mà chính vì muốn để ngàn năm về sau, người đời biết ta không chịu làm tôi tớ cho bọn giặc tàn ngược". Cuộc khởi nghĩa đã thu hút nhiều người yêu nước và trở thành phong trào dân tộc rộng lớn.
(Theo Vũ Ngọc Khánh, Lê Lợi, Nguyễn Trãi và đất Lam Sơn, NXB Văn hoá dân tộc, 2018)

LÊ LAI QUÊN MÌNH CỨU CHÚA
Năm 1418, giặc Minh vây kín núi Chí Linh (thuộc vùng Lam Kinh). Lê Lợi hỏi các tướng: "Ai có thể thay ta mặc áo hoàng bào, xông ra giết giặc để quân tướng có đường thoát?". Khi các tướng còn yên lặng, Lê Lai đã bước lên nói: "Thần nguyện làm điều đó". Thấy vậy, Lê Lợi ôm chầm lấy Lê Lai và khóc...
Lê Lai mặc áo bào, cưỡi ngựa xông trận. Giặc tưởng Lê Lai là Lê Lợi vội dồn hết quân vây bắt. Lê Lợi cùng nghĩa quân nhân đó rút khỏi vòng vây, sau đó từng bước khôi phục lực lượng, tiếp tục khởi nghĩa.

Nhớ ơn Lê Lai, Lê Lợi đã dặn lại: “Nếu ta chết ngày nào thì trước một ngày là ngày giỗ Lê Lai". Ngày 22 – 8 (âm lịch), Lê Lợi băng hà. Nhớ lời dặn, nhân dân ta tổ chức giỗ Lê Lai vào ngày 21 – 8 (âm lịch) hằng năm. Vì thế mới có câu: "Hăm mốt Lê Lai, hăm hai Lê Lợi".
(Theo Lê Đình Hà, Những mẩu chuyện lịch sử, NXB Giáo dục, 2008)

Trận Chi Lăng là một trong những trận đánh tiêu biểu và quyết định của khởi nghĩa Lam Sơn.

TRẬN CHI LĂNG
Ải Chi Lăng thuộc địa phận huyện Chi Lăng (Lạng Sơn), là một thung lũng nhỏ, dài khoảng hơn 4 km, hai bên là các dãy núi đá rất hiểm trở.
Khi Lê Lợi kéo quân ra Bắc, bao vây thành Đông Quan (Hà Nội), nhà Minh lo sợ cử hai đạo viện bình kéo sang phá vây. Liễu Thăng cầm đầu một đạo quân đánh vào Lạng Sơn. Mờ sáng, quân Minh đến cửa ải Chi Lăng. Kị binh nghĩa quân ra nghênh chiến, rồi giả thua để nhử quân Minh vào trận địa. Khi ngựa của chúng đang vượt qua cánh đồng lấy, bỗng nhiên một loạt pháo hiệu nổ vang như sấm. Lập tức, từ hai bên sườn núi, những chùm tên, mũi lao vun vút phóng xuống. Đội kị binh giặc tối tăm mặt mũi. Liễu Thăng bị trúng một mũi lao, chết bên sườn núi Mã Yên. Hơn một vạn viện binh tinh nhuệ của giặc bị tiêu diệt. Nghe tin chủ tướng tử trận, quân Minh vô cùng hoảng loạn tháo chạy. Mưu đồ cứu viện thành Đông Quan của nhà Mình thất bại.
(Theo Chiến thắng Chi Lăng, NXB Văn hoá dân tộc, Hà Nội, 1987)

Năm 1428, sau thắng lợi của khởi nghĩa Lam Sơn, Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, lập ra Triều Hậu Lê, khôi phục Quốc hiệu Đại Việt, đóng đô ở Đông Kinh (Thăng Long).

Dưới Triều Hậu Lê, bộ máy nhà nước được tổ chức quy củ, chặt chẽ. Nhà nước đặc biệt coi trọng và khuyến khích phát triển nông nghiệp. Nhờ đó, sản xuất nông nghiệp được phục hồi và phát triển, đời sống nhân dân ổn định. Đất nước thịnh đạt, nhất là dưới thời trị vì của vua Lê Thánh Tông (1460-1497).

LÊ THÁNH TÔNG – NHÀ CHÍNH TRỊ TÀI BA
Vua Lê Thánh Tông là hoàng đế thứ năm của Triều Hậu Lê.
Trong thời kì trị vì của mình, vua Lê Thánh Tông đã tiến hành cải cách trên nhiều lĩnh vực, chú trọng bảo vệ biên cương, mở mang bờ cõi. Ông cho vẽ Hồng Đức bản đồ, ban hành bộ Quốc triều hình luật,... Vua còn cho tổ chức đều đặn các khoa thi tiến sĩ để tuyển chọn quan lại, lập bia đá ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám để vinh danh những người đỗ đạt.
Nhà vua cũng kiên quyết ngăn chặn những hành động xâm phạm biên giới của nhà Minh, bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ đất nước. Ông từng nói với quan phụ trách việc bảo vệ biên cương Lê Cảnh Huy rằng: "Một thước núi, một tấc sông của ta, lẽ nào lại tự tiện vứt bỏ đi được... Nếu ngươi dám đem một thước một tấc đất của Thái Tổ làm mồi cho giặc thì tội phải tru dĩ".
Lê Thánh Tông được đánh giá là vị vua "anh minh quyết đoán, có hùng tài đại lược, võ giỏi... Các sách kinh sử, các sách lịch toán,... cái gì cũng tính thông".
(Theo Đình Xuân Lâm, Trương Hữu Quýnh (Chủ biên), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Sđd)

Văn học và khoa học dưới Triều Hậu Lê cũng đạt được nhiều thành tựu với các tác gia tiêu biểu như: Nguyễn Trãi, Ngô Sĩ Liên, Lương Thế Vinh,...
Nguyễn Trãi là một nhà thơ, nhà sử học lớn với các tác phẩm như: Lam Sơn thực lục, Quân trung từ mệnh tập, Bình Ngô đại cáo, Quốc âm thi tập,...
Ngô Sĩ Liên là một nhà sử học tiêu biểu với bộ Đại Việt sử ký toàn thư. Đây là một trong những bộ sử xưa nhất của nước ta còn lưu giữ được đến ngày nay, ghi lại lịch sử từ thời Hùng Vương đến Triều Hậu Lê.

"TRẠNG LƯỠNG" LƯƠNG THẾ VINH
Ở huyện Thiên Bản (Vụ Bản, Nam Định) có một cậu học trò tên là Lương Thế Vinh, nổi tiếng thông minh, nhanh trí. Ông đỗ Trạng nguyên và được bổ làm quan dưới Triều Hậu Lê.
Một lần, sứ thần nhà Minh (Trung Quốc) sang nước ta, vua cử Lương Thế Vinh ra tiếp đón. Trong một buổi đi chơi thuyền, sứ thần đố Lương Thế Vinh cân thử một con voi. Ông nhận lời rồi sai người dắt voi xuống thuyền, đánh dấu mép nước bên mạn thuyền, sau đó dắt voi lên. Tiếp theo, ông ra lệnh đồ đá xuống thuyền, đến khi thuyền chìm xuống đúng dấu cũ. Việc còn lại là đưa đá lên cân. Sứ thần nhà Minh hết sức thán phục.
Sau này, Lương Thế Vinh đã soạn cuốn Đại thành toán pháp tổng kết những kiến thức toán học và cả những phát minh của ông.
(Theo Kể chuyện Lịch sử, NXB Giáo dục, 1981)