Thực hành tiếng Việt: Cách giải thích nghĩa của từ

(Hoàng Phê (Chủ biên), Từ điển tiếng Việt, NXB Đà Nẵng, 2003, tr. 1082). Trong lời giải thích trên, ý "công trình kiến trúc lớn” đã đặt tượng đài vào loại chung của nó là kiến trúc, còn các ý sau nêu tính đặc thù của tượng đài, giúp phân biệt nó với các công trình kiến trúc khác như dinh thự, lâu đài, thành quách, chung cư, nhà,... Nếu việc giải thích chỉ dừng lại với ý đầu tiên thì chưa thể gọi là đạt yêu cầu.

• Nêu từ đồng nghĩa hoặc trái nghĩa: trong một số trường hợp, có thể nêu cùng lúc 2 – 3 từ đồng nghĩa hoặc trái nghĩa để người tiếp nhận nắm bắt thuận lợi hơn về sắc thái nghĩa tinh tế của từ được giải thích. Ví dụ về cách giải thích từ hoan hỉ: đồng nghĩa với phấn khởi, vui vẻ, vui mừng,... và từ điềm đạm: trái nghĩa với nóng nảy, bộp chộp, hấp tấp,...

• Làm rõ nghĩa từng yếu tố của từ, sau đó tổng hợp lại: một yếu tố có thể có nhiều nghĩa, vì vậy, khi giải thích, phải phán đoán để chọn đúng nghĩa nào có thể tương thích với nghĩa của yếu tố còn lại. Ví dụ, với từ di sản, khi giải nghĩa yếu tố di, trong các nghĩa mà di chỉ định như “sót”, “thừa ra”, “để lại cho người sau", "tặng",... cần chọn nghĩa “để lại cho người sau”. Tương tự, với yếu tố sản, trong các nghĩa "sinh đẻ", "sản xuất", "của cải", "sản phẩm",... cần chọn nghĩa “của cải”. Từ việc ghép các nghĩa đã chọn, có thể có được một cách giải thích sát đúng với từ di sản: tài sản (vật chất hay tinh thần) mà người thời trước để lại. Để có cách giải thích phù hợp về nghĩa chung của từ, cũng cần chú ý đến mối quan hệ đẳng lập hay chính – phụ giữa các yếu tố. Ví dụ về từ mà trong đó các yếu tố có quan hệ đẳng lập: giang sơn, xã tắc, cây cỏ, tàu xe, ẩm ướt,... Ví dụ về từ mà trong đó các yếu tố có quan hệ chính – phụ: hải phận, không phận, vĩ nhân, danh nhân, tác giả, độc giả,...