Bài 9. An toàn trên không gian mạng

Hãy thảo luận và cho ví dụ minh hoạ về những nguy cơ có thể khi lên Internet để:

Kết bạn.

Xem tin tức.

Tải các phần mềm.

Lừa đảo trên mạng. Nhiều người lợi dụng mạng để lừa đảo. Một ví dụ là kẻ xấu
lấy các ảnh, tin tức trên trang facebook của một người để lập một trang giống hệt rồi
kết bạn với những người bạn của nạn nhân. Cuối cùng chúng mạo danh vay mượn
để chiếm đoạt tài sản.

Lộ thông tin cá nhân. Thông tin
cá nhân bao gồm tên tuổi, số điện
thoại, tài khoản email, tài khoản ngân
hàng,... và các tài khoản của các ứng
dụng trên mạng. Khi lộ tài khoản các
ứng dụng phần mềm, ta có thể bị
mạo danh. Còn khi lộ tài khoản của
ngân hàng, ta có thể mất tiền.

Bắt nạt trên không gian mạng. Một trong những vấn nạn trên mạng là bắt nạt.
Mức thấp là xỉ vả, lăng nhục. Mức cao là đe doạ tung thông tin cá nhân, đưa tin bịa
đặt, vu khống, thậm chí tống tiền hoặc ép buộc làm điều xấu. Hành vi bắt nạt trên
mạng ảnh hưởng nghiêm trọng tới tâm lí của nạn nhân vì:

Việc bắt nạt có thể xảy ra dai dẳng,
bất cứ lúc nào;

Người bắt nạt có thể ẩn danh, không
biết là ai để đối phó;

Số người theo dõi, bình luận có thể
rất đông gây áp lực nặng nề, khiến
nạn nhân có nguy cơ tự cô lập;

Nhiều người không tự giải quyết được
nhưng không dám nói ra, dẫn đến
trầm cảm và có các hành vi tiêu cực.
Bắt nạt là một kiểu khủng bố trên
không gian mạng.

Nghiện mạng. Có một số người dành rất nhiều thời gian cho mạng, đặc biệt
là chơi game đến mức nghiện, ảnh hưởng nghiêm trọng tới sức khoẻ. Đã từng có
những thanh niên chơi trò chơi điện tử liên tục nhiều ngày và đột quỵ ngay trên bàn
máy tính.

Những phần mềm độc hại có mục đích gây ảnh hưởng trên quy mô lớn thường có
cơ chế lây nhiễm. Theo cơ chế lây nhiễm, có hai loại phần mềm độc hại là virus và
worm. Còn một loại phần mềm độc hại khác là trojan chỉ nhằm chiếm đoạt thông tin
hay chiếm quyền sử dụng máy tính sẽ ít chú trọng đến tính năng lây nhiễm.

Virus không phải là các phần mềm hoàn chỉnh, mà chỉ là các đoạn mã độc
và phải gắn với một phần mềm mới phát tác và lây lan được. Khi chạy một phần mềm
đã nhiễm virus, đoạn mã độc sẽ được đưa vào bộ nhớ, chờ khi thi hành một phần
mềm khác sẽ chèn vào để hoàn thành một chu kì lây lan.

Khác với virus, worm là một phần mềm hoàn chỉnh. Để
lây, worm lợi dụng những lỗ hổng bảo mật của hệ điều hành hoặc dẫn dụ, lừa người
dùng chạy để cài đặt vào máy của nạn nhân. Cách lừa thông thường là để một liên
kết ngầm trong email hoặc tin nhắn với vỏ bọc là một nội dung lành mạnh, ví dụ “bấm
vào đây để nhận tin” nhưng khi bấm vào, ngoài bản tin thì chính phần mềm độc hại
cũng được tải vào máy.

Phần mềm nội gián, gọi là trojan, theo truyền thuyết "Con ngựa thành
Troa" (Trojan Horse) trong truyện thần thoại Hy Lạp. Tuỳ hành vi, trojan có thể mang
những tên khác nhau như:
Spyware: (phần mềm gián điệp) có mục đích ăn trộm thông tin để chuyển ra ngoài.
Keylogger: là một loại spyware ngầm ghi hoạt động của bàn phím và chuột để tìm
hiểu người sử dụng máy làm gì.
Backdoor: tạo một tài khoản bí mật, giống như cửa sau, để có thể truy cập ngầm vào
máy tính.
Rootkit: chiếm quyền cao nhất của máy, có thể thực hiện được mọi hoạt động kể cả
xoá các dấu vết. Rootkit cũng có tài khoản truy nhập ngầm.

Như vậy, hai đặc trưng chính của virus hay worm là lây lan và gây ra các tác động
không mong muốn, còn trojan thì thực hiện các hoạt động nội gián.

Tác động không mong muốn có khi chỉ gây khó chịu, nhưng các virus hay worm
"dữ" có thể làm hỏng các phần mềm khác trong máy, xoá dữ liệu hay làm tê liệt hệ
thống máy tính.

Virus có thể bị phát hiện theo hành vi, nhưng các worm (sâu) thường do chính nạn
nhân bị lừa cài đặt nên rất khó phát hiện. Nhiều sâu đã gây ra những thảm hoạ, ví dụ:
Sâu Melissa (1999) có cơ chế lừa để lây rất hiệu quả đã từng gây thiệt hại hơn 1 tỉ đô la.
Sâu Code Red (2001) lợi dụng một khiếm khuyết bảo mật của Windows, chiếm
quyền các máy chủ Windows, trong 10 ngày đã gây thiệt hại khoảng 2 tỉ đô la.
Sâu WannaCry (2017) tống tiền bằng cách mã hoá toàn bộ thông tin có trên đĩa cứng
và đòi tiền chuộc mới cho phần mềm hoá giải.
Một số loại virus hay worm được phát tán rộng rãi, trở thành các đội quân ngầm, mỗi
khi nhận được lệnh là truy cập đồng thời vào một máy chủ định trước, gây quá tải,
làm tê liệt máy chủ. Hình thức tấn công này gọi là tấn công từ chối dịch vụ (Denial of
Service – DOS) rất khó chống.

Để phòng ngừa phần mềm độc hại, điều quan trọng đầu tiên là cần thận trọng khi
chép các tệp chương trình hay dữ liệu vào máy từ cứng rời, thẻ nhớ hoặc tải về từ
mạng. Rất nhiều phần mềm bẻ khoá cho lấy tự do trên mạng là các phần mềm bị gắn
mã độc một cách cố ý.

Để tránh bị lừa, không mở các liên kết trong email hay tin nhắn mà không biết rõ
có an toàn hay không. Ngay cả khi nhận thư từ hộp thư của bạn bè, nếu thấy có yêu
cầu nháy vào liên kết thì tốt nhất hãy liên lạc qua một phương tiện khác, ví dụ gọi điện
cho bạn để xác minh trước khi tải xuống.

Đừng để lộ mật khẩu các tài khoản của mình để tránh bị kẻ xấu chiếm quyền,
mạo danh.

Ngoài ra, hãy sử dụng các phần mềm phòng chống các phần mềm độc hại.

Em hãy tổng kết về ba loại phần mềm độc hại theo bảng sau:

| Tính hoàn chỉnh
| Cơ chế lây nhiễm
| Tác hại

Virus
| ?
| | ?

Trojan
| VỚI
| CUỘC SỐNG
| ?

Worm
| ?
| ?
| ?

Dùng phần mềm phòng chống virus Windows Defender.

Có hàng trăm phần mềm phòng chống virus như Kapersky, AVG, Avast, McAfee,
Norton Antivirus, Panda hay một phần mềm của Việt Nam là BKAV. Thực tế, các phần
mềm này không chỉ phát hiện và diệt virus mà còn phòng chống nhiều nguy cơ làm
mất an toàn khác như kiểm tra các tệp tải về, cảnh báo truy cập các website có mã
độc,... Chính vì thế, các phần mềm này còn được gọi là Firewall (bức tường lửa) với
ý nghĩa ngăn chặn các nguy cơ từ ngoài.

Bài thực hành này giới thiệu sử dụng phần mềm Defender Firewall được tích hợp
sẵn trong hệ điều hành Windows phiên bản 10, tự động chạy ngầm để bảo vệ các
máy tính dùng hệ điều hành Windows. Defender tự động cập nhật các mẫu virus mới
mỗi khi hệ điều hành được cập nhật (theo tiện ích Windows Update).

Từ nút Start chọn Setting (có thể dùng cách nhanh hơn là gõ chữ “Defender”
vào hộp tìm kiếm nằm ở thanh trạng thái), màn hình xuất hiện tương tự như sau:

Thực hiện các thao tác như hướng dẫn ở Hình 9.1 sẽ xuất hiện cửa sổ như
Hình 9.2.

thống kê những nguy cơ tìm thấy trong thời gian gần nhất khi các
tệp được quét kiểm tra.

nếu nháy vào nút này phần mềm sẽ quét tất cả các tệp chương trình
ở các thư mục mà virus thường lây nhiễm.

Quét virus. Ta có thể nháy vào nút Quick scan hoặc vào lựa chọn Scan
options để lựa chọn kiểu quét và quét.

Trong Scan options, ta có thể lựa
chọn các kiểu quét, có bốn lựa chọn:

Quét nhanh (Quick scan): quét các
thư mục có nguy cơ cao.

Quét hết (Full scan): quét tất cả các
đĩa.

Quét theo yêu cầu (Custom scan),
chỉ quét trên một thư mục nào đó. Khi
đó, Defender sẽ yêu cầu chỉ ra thư
mục em muốn quét.

Quét ngoại tuyến (Windows Defender
Offline scan). Chúng ta sẽ không bàn
đến lựa chọn này vì nó là trường hợp
đòi hỏi những hiểu biết rất sâu.

Sau khi chọn một lựa chọn, nháy nút Scan now và đợi kết quả.

Nếu đang làm việc ở thư mục mà muốn quét thư mục đó thì không cần truy cập
vào Defender, ta có thể nháy nút phải chuột vào tên thư mục để xuất hiện bảng chọn
tắt, chọn lệnh Scan with Microsoft Defender (Hinh 9.4).

Nhiệm vụ: Thiết lập các lựa chọn và quét virus với Windows Defender.

Hướng dẫn.

Hình 9.1. Truy cập chức năng bảo vệ chống virus

Hình 9.2. Chức năng bảo vệ chống virus và các nguy cơ

1. Quét nhanh (Quick scan): quét các thư mục có nguy cơ cao.

2. Quét hết (Full scan): quét tất cả các ổ đĩa.

3. Quét theo yêu cầu (Custom scan), chỉ quét trên một thư mục nào đó. Khi đó, Defender sẽ yêu cầu chỉ ra thư mục em muốn quét.

4. Quét ngoại tuyến (Windows Defender Offline scan). Chúng ta sẽ không bàn đến lựa chọn này vì nó là trường hợp đòi hỏi những hiểu biết rất sâu.

Hình 9.3. Các lựa chọn trong scan options

Hình 9.4. Truy cập nhanh lệnh quét trên thư mục