Bài 2. Những cung bậc tâm trang

Con người luôn mang trong mình những nỗi niềm, khát vọng riêng tư. Đó có thể là niềm mong nhớ một người thân yêu ở nơi xa; niềm khao khát hạnh phúc, chờ đợi một điều tốt đẹp sẽ đến; nỗi sầu muộn, xót thương cho số phận mình khi cô quạnh; nỗi trăn trở, đau đáu trước bao thăng trầm của cuộc sống;... Những cung bậc tâm trạng ấy có thể được gửi gắm vào thơ, để lại cho người đọc nhiều xúc cảm và suy ngẫm về ý nghĩa của cuộc sống.

• Các văn bản đọc chính trong bài học này bao chứa nhiều cung bậc xúc cảm khác nhau của con người, được sáng tác bằng thể thơ song thất lục bát, với sự kết hợp những câu thơ có số chữ khác nhau (7 chữ, 6 chữ và 8 chữ), tạo nên những âm hưởng vừa da diết, sâu lắng; vừa thân thương, gần gũi với tâm hồn người Việt Nam. Văn bản kết nối về chủ đề cung cấp thêm kiến thức về thể thơ song thất lục bát, giúp em hiểu rõ hơn về thể thơ này trong tiến trình phát triển của văn học Việt Nam, từ đó thêm trân trọng những sáng tạo của cha ông ta thuở trước.

• Song thất lục bát là thể thơ có nguồn gốc dân tộc, kết hợp đan xen từng cặp câu 7 tiếng (song thất) với từng cặp câu 6 và 8 tiếng (lục bát). Bài thơ song thất lục bát có thể được chia khổ hoặc không, số câu thơ trong mỗi khổ thơ cũng không cố định. Tương tự thể lục bát, song thất lục bát cũng có hiện tượng biến thể: có khi bài thơ mở đầu bằng cặp lục bát chứ không phải cặp song thất; có khi một số cặp lục bát liền nhau sau đó mới có cặp song thất; có khi số chữ của các câu thơ không theo quy định.

• Về vần, thơ song thất lục bát sử dụng cả vần lưng (yêu vần) và vần chân (cước vần). Vần lưng được gieo ở tiếng thứ tư (hoặc thứ sáu) của câu thơ 8 tiếng (hiệp vần với tiếng cuối của câu thơ 6 tiếng ngay trước nó) và tiếng thứ ba (hoặc thứ năm) của câu thơ 7 tiếng (hiệp vần với tiếng cuối của câu thơ 7 tiếng liền trước nó). Vần chân được gieo ở tiếng cuối của tất cả các câu thơ.

• Về thanh điệu, thanh bằng (B) - trắc (T) của các tiếng ở một số vị trí trong câu thơ là cố định, cụ thể như sau:

Vị trí tiếng | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8
Câu thất 1 | | | | | B | | T |
Câu thất 2 | | | B | | T | | B |
Câu lục | | B | | T | | B | |
Câu bát | | B | | T | | B | B

Câu thơ 7 tiếng thường có cách ngắt nhịp lẻ trước chắn sau (3/2/2 hay 3/4). Hai câu 6 và 8 ngắt nhịp theo thể lục bát. Một số câu thơ có thể đọc theo những cách ngắt nhịp khác nhau, mỗi cách ngắt nhịp tạo ra một nghĩa, giúp người đọc có được sự đa dạng trong cảm thụ.

Chơi chữ là biện pháp tu từ vận dụng các đặc điểm ngữ âm, ngữ nghĩa của từ ngữ một cách khéo léo nhằm đem lại những liên tưởng bất ngờ, thú vị cho người đọc (người nghe).

• Điệp thanh là biện pháp tu từ ngữ âm, tạo nên bằng cách lặp lại thanh điệu cùng loại (thanh bằng hoặc thanh trắc) để làm tăng tính nhạc, nâng cao hiệu quả diễn đạt cho câu thơ.

• Điệp vần là biện pháp tu từ ngữ âm, sử dụng những âm tiết có vần giống nhau nhằm tạo ra sự trùng điệp về âm hưởng, tăng tính nhạc để biểu đạt cảm xúc của người viết (người nói), đồng thời gây ấn tượng thẩm mĩ cho người đọc (người nghe).

Buổi tiễn đưa (trích Chinh phụ ngâm), nguyên tác của Đặng Trần Côn, bản dịch của Đoàn Thị Điểm (?)

Tiếng đàn mưa, Bích Khê

Một thể thơ độc đáo của người Việt, Dương Lâm An

Trích Chinh phụ ngâm(2), nguyên tác của ĐẶNG TRẦN CÔN,
bản dịch của ĐOÀN THỊ ĐIỂM (?)

(Những khúc ngâm chọn lọc, tập I,
Lương Văn Đang – Nguyễn Thạch Giang – Nguyễn Lộc giới thiệu, biên khảo, chú giải,
NXB Giáo dục, 1994, tr. 39-42)

• Đặng Trần Côn sống vào khoảng đầu thế kỉ XVIII, quê ở làng Nhân Mục (còn gọi là làng Mọc), nay thuộc Hà Nội. Ông đỗ Hương cống, làm quan tới chức Ngự sử đài chiếu khám. Tác phẩm của ông thường chú trọng thể hiện những tình cảm riêng tư, những nỗi niềm trắc ẩn của con người. Ngoài Chinh phụ ngâm khúc, một số sáng tác khác của ông hiện còn được lưu lại như Tiêu Tương bát cảnh, ba bài phú Trương Hàn tư thuẩn lô, Trương Lương bố ý, Khấu môn thanh,...

Đoàn Thị Điểm (1705 – 1748) hiệu là Hồng Hà nữ sĩ, quê ở tỉnh Hưng Yên. Nữ sĩ sáng tác văn thơ bằng cả chữ Hán và chữ Nôm, hiện còn lưu lại các tác phẩm như Truyền kì tân phả, Nữ trung tùng phận và một số bài thơ. Bản dịch Chinh phụ ngâm nổi tiếng hiện đang lưu hành được nhiều học giả khẳng định là của nữ sĩ.

• Bản dịch Chinh phụ ngâm gồm 408 câu thơ song thất lục bát(1). Đoạn trích Buổi tiễn đưa gồm 52 câu thơ (từ câu 13 đến câu 64) đã thể hiện những tình cảm đầy lưu luyến của người chinh phu và người chinh phụ lúc chia tay.

Viết đoạn văn (khoảng 7-9 câu) phân tích tâm trạng của người chinh phu khi chia tay vợ để ra trận.

BÍCH KHÊ

(Thơ Bích Khê,
NXB Tổng hợp Đồng Nai, Đồng Nai, 2006, tr. 137-138)

• Bích Khê (1916 – 1946) quê ở tỉnh Quảng Ngãi. Sáng tác của ông thuộc các thể loại như thơ (thơ Đường luật, thơ tự do), tự truyện,... Ông được đánh giá cao với những bài thơ táo bạo, giàu tính nhạc. Bích Khê là nhà thơ có nhiều tìm tòi, cách tân trong phong trào Thơ mới (1932 – 1945). Một số tập thơ của ông: Tình huyết (1939), Mấy dòng thơ cũ (1988), Tinh hoa (1997),...

• Tiếng đàn mưa nằm trong tập thơ Tinh hoa (tập hợp các sáng tác của Bích Khê từ năm 1938 đến năm 1944).

Hãy chia sẻ cảm nhận về một âm thanh hoặc bản nhạc từng khiến em xúc động.

BÍCH KHÊ SONG

(1) Thẩm lan: thêm hoa lan, thêm nhà (cách nói tao nhã, văn chương).
(2) Nội cánh đồng.

(1). (2) Bóng dương tà, bóng tà dương: bóng mặt trời lúc sắp lặn hẳn.

Viết đoạn văn (khoảng 7 - 9 câu) phân tích cảm xúc của nhân vật "khách tha
hương" trong bài thơ Tiếng đàn mưa.

DƯƠNG LÂM AN

Thể thơ song thất lục bát là một sáng tạo văn học độc đáo của người Việt.
Những tác phẩm đầu tiên sáng tác bằng thể song thất lục bát là Chỉ Nam ngọc âm
giải nghĩa (chưa rõ tác giả, có thể được sáng tác trong thế kỉ XV) và Đại nghĩ bát giáp
thưởng đào giải văn (Bài văn làm hộ tám giáp(1) thưởng cho cô đào(2) được giải,
do Lê Đức Mao(3) sáng tác trước khi đỗ Tiến sĩ năm 1505). Một điều thú vị là tác
phẩm Đại nghĩ bát giáp thưởng đào giải văn cũng là một trong những trước tác
văn học viết đầu tiên có những đoạn viết bằng thể thơ lục bát. Hiện chưa đủ căn
cứ để xác định chính xác thời điểm ra đời của các tác phẩm đầu tiên viết bằng thể
thơ lục bát và song thất lục bát. Dẫu vậy, có thể khẳng định rằng hai thể thơ này
đều được người Việt sáng tạo trong thời gian khoảng thế kỉ XV – XVI, xuất hiện
trước sau không lâu.
Thể thơ song thất lục bát và thể thơ lục bát tương đồng ở quy luật dùng thanh điệu
và cách gieo vần ở cặp câu lục bát. Không xét đến các trường hợp lục bát biến thể,

(1) Giáp: đơn vị cư dân thời xưa, dưới cấp thôn.
(2) Cô đào người nữ làm nghề hát ca trù.
(3) Lê Đức Mao (1462-1529) sinh tại tỉnh Hà Đông (nay thuộc Hà Nội), nổi tiếng về tài văn chương.

về cơ bản, thanh điệu được cố định ở câu lục (các vị trí tiếng thứ 2, 4 và 6) là bằng -
trắc – bằng, còn thanh điệu ở câu bát (các vị trí tiếng thứ 2, 4, 6 và 8) là bằng – trắc –
bằng – bằng; vần chân được gieo ở cả hai câu, còn vẫn lưng được gieo ở tiếng thứ 6
(có khi ở tiếng thứ 4) của câu bát. Sự khác biệt giữa hai thể thơ này căn bản nằm ở cặp
câu song thất. Về thanh điệu, cặp câu song thất chú trọng quy chuẩn thanh điệu của các
tiếng ở vị trí lẻ trong câu thơ (tiếng thứ 5 và 7 ở câu thất thứ nhất lần lượt là bằng - trắc;
tiếng thứ 3, 5 và 7 ở câu thất thứ hai lần lượt là bằng – trắc – bằng). Về vần, mỗi câu
thất đều có cả vẫn chân và vẫn lưng. Do vậy mà cứ 28 chữ (tiếng), tương đương với
một nhóm bốn câu thơ, thì thể song thất lục bát có bảy tiếng gieo vần, trong khi thơ lục
bát chỉ có sáu. Chẳng hạn, tác phẩm Chinh phụ ngâm (bản diễn Nôm(1)) mở đầu bằng
những câu thơ sau:

Những câu thơ dài và ngắn đan xen, cùng mật độ vẫn lớn (trung bình mỗi bốn tiếng
có một vần) không một thể thơ nào ra đời trước đó có thể sánh bằng, khiến những câu
thơ song thất lục bát luôn phối hợp hài hoà với nhau, tạo nên âm hưởng du dương,
giàu nhạc tỉnh.
Giàu nhạc tỉnh là một điểm mạnh được thơ song thất lục bát phát huy ở một thể loại
trữ tình trong văn học Việt Nam: ngâm khúc. Những khúc ngâm như bản diễn Nôm
Chinh phụ ngâm được cho là của Đoàn Thị Điểm (1705-1748), Cung oán ngâm khúc
của Nguyễn Gia Thiều (1741 – 1798), Ai tư vẫn của Lê Ngọc Hân (1770 – 1799), Tự
tình khúc của Cao Bá Nhạ (sống khoảng thế kỉ XIX), bản diễn Nôm Tì bà hành của
Phan Huy Thực (1778 – 1844), bản diễn Nôm Chức cẩm hồi văn của Ngô Thế Vinh
(1802-1856), Thu dạ lữ hoài ngâm của Đinh Nhật Thận (1815 – 1866)... đã khẳng
định một giai đoạn cực thịnh của ngâm khúc cũng như thể song thất lục bát trong
khoảng thế kỉ XVIII - XIX. Mặc dù ngâm khúc trong văn học Việt Nam được sáng tác
bằng nhiều thể thơ khác nhau, nhưng thể thơ song thất lục bát vẫn tạo cho ngâm khúc một

(1) Diễn Nôm: dịch một văn bản chữ Hán ra chữ Nôm.
(2) Chữ in đậm là chữ nằm ở vị trí phải đảm bảo đúng luật bằng - trắc; chữ in đậm, nghiêng là chữ nằm ở vị trí gieo vản
trong câu thơ.

dấu ấn riêng, biểu hiện những tâm trạng, cảm xúc trữ tình bị thương, kết tinh những giá
trị nhân văn và hiện thực sâu sắc. Chẳng hạn, những câu thơ cuối tác phẩm Ai tư vẫn
của Lê Ngọc Hân khiến người đọc xúc cảm, suy ngẫm về số phận của một con người
cũng như những biến thiên của thời cuộc:

Ngoài ngâm khúc, song thất lục bát còn được dùng trong nhiều thể loại văn học
khác (ca trù, văn tế, thơ,...), với những tác phẩm nổi tiếng như Đại nghĩ bát giáp
thưởng đào giải văn của Lê Đức Mao, Tứ thời khúc vịnh của Hoàng Sĩ Khải (sống
khoảng thế kỉ XVI), Văn tế thập loại chúng sinh của Nguyễn Du (1765 - 1820),
Khóc Dương Khuê của Nguyễn Khuyến (1835 – 1909), bản dịch Hải ngoại huyết thư(1)
của Lê Đại (1875 – 1952),... Dù ở thể loại nào, thơ song thất lục bát vẫn luôn thể hiện
được khả năng truyền cảm mạnh mẽ mà sâu lắng. Để bày tỏ nỗi xót xa khi hay tin
người bạn thân thiết không còn nữa, Nguyễn Khuyến đã viết những câu thơ song thất
lục bát thật thấm thía trong bài thơ Khóc Dương Khuê:

Đầu thế kỉ XX, các nhà thơ danh tiếng như Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu, Á Nam
Trần Tuấn Khải,... có nhiều sáng tác theo thể song thất lục bát. Một số nhà thơ hiện
đại như Lưu Trọng Lư, Nguyễn Bính, Bích Khê, Hồ Dzếnh, Hàn Mặc Tử, Tố Hữu,...
vẫn tiếp tục sử dụng song thất lục bát khi sáng tác, bởi vẻ đẹp, sức truyền cảm đặc biệt
của thể thơ này. Tất nhiên, thay cho tâm trạng buồn thương thường trực trong quá khứ,
những tác phẩm hiện đại viết theo thể song thất lục bát đã mang hơi thở của thời đại
mới, truyền tải những tâm trạng, xúc cảm mới mẻ. Như với tác phẩm Ba mươi năm đời
ta có Đảng, Tố Hữu đã mang một sức sống tươi trẻ của nước Việt Nam mới gửi gắm
vào trong những câu thơ song thất lục bát:

(1) Nguyên tác chữ Hán của Phan Bội Châu.

Ngày nay, thể thơ cổ điển này không còn thịnh hành, nhưng với mỗi người Việt Nam,
những câu thơ song thất lục bát vẫn luôn đem lại ấn tượng về những tình cảm thân
thương. Đó thực sự là một thể thơ đặc sắc mà người Việt đã sáng tạo nên để có thể gửi
gắm vào trong đó tâm hồn sâu lắng của mình.

(Theo Dương Lâm An, Một thể thơ độc đáo của người Việt,
tạp chí Văn học và Tuổi trẻ, tháng 9/2023)

Phân tích tác phẩm văn học là làm rõ những nét đặc sắc về nội dung và hình thức
nghệ thuật của tác phẩm. Ở bài học này, em sẽ được thực hành viết bài văn phân tích
một tác phẩm thơ song thất lục bát, qua đó vừa củng cố kĩ năng đọc hiểu thể loại này,
vừa tiếp tục phát triển kĩ năng viết bài nghị luận với đối tượng cụ thể là thơ song thất
lục bát.

• Giới thiệu khái quát về tác phẩm thơ song thất lục bát (tên tác phẩm, tên tác giả),

nêu được nhận định chung của người viết về tác phẩm.

• Làm rõ được nội dung chủ đề của tác phẩm.

Phân tích được những nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật của tác phẩm,
tập trung vào những yếu tố đặc trưng của thể thơ song thất lục bát và tác dụng
của thể thơ này trong việc thể hiện nội dung của tác phẩm.
Triển khai được hệ thống luận điểm chặt chẽ; sử dụng lí lẽ, bằng chứng xác đáng
từ tác phẩm để làm sáng tỏ ý kiến nêu trong bài viết.

• Khẳng định được ý nghĩa, giá trị của tác phẩm.

(Hồ Dzếnh, Quê ngoại, NXB Hội Nhà văn, Hà Nội, 1996, tr. 62-63)

Hồ Dzếnh (1916 – 1991) là một tác giả đã khẳng định được
tên tuổi của mình từ phong trào Thơ mới. Các thi phẩm của ông
gọi cho người đọc ấn tượng về một giọng thơ ấm áp, chân thật.
Đọc thơ ông, ta có cảm giác như ông đang kể câu chuyện cuộc
đời mình. Bài thơ Trưa vắng in trong tập thơ Quê ngoại (1942)
là một sáng tác tiêu biểu cho giọng thơ, hồn thơ của thi sĩ.

Bài thơ mở đầu bằng lời chia sẻ:

Đó là câu chuyện của “hồn tôi” được nhà thơ kể lại, một
thế giới ăm ắp những kỉ niệm, những xúc cảm thân thương.
Nơi ấy có ngôi trường “nho nhỏ tác giả từng gắn bó thời
thơ ấu. Ngôi trường ấy được quét “nước vôi xanh”, có “bờ cỏ tươi non” và “thoảng
mùi thơm”, rộn vang tiếng “chân đi ,... Hình ảnh ngôi trường lưu lại trong tâm hồn
tác giả rõ mồn một từng chi tiết, được cảm nhận qua cả thị giác, khứu giác và thính
giác, như vẫn đang hiện hữu với vẻ đẹp xinh xắn, tinh khôi. Những câu thơ song
thất lục bát giàu vần điệu (mỗi khổ thơ gồm một cặp câu
thơ 7 chữ và một cặp lục bát luôn có tới 7 tiếng được gieo
vần, điều không một thể thơ nào khác có được) dẫn dắt
người đọc vào thế giới tâm hồn của thi sĩ, ở đó, những câu
chuyện diễn ra từ thuở cắp sách đến trường mà có cảm giác
như đang sống động trước mắt.

Trong thế giới của kí ức ấy, có bao kỉ niệm không thể nào quên, khiến tác giả kể
một cách say sưa:

Khi miêu tả “những giờ vui trước” là “sâu rộng (biện pháp
tu từ ẩn dụ chuyển đổi cảm giác, dùng cảm nhận không gian
để miêu tả thời gian), thi nhân muốn thể hiện những xúc cảm
đang ngập tràn tâm hồn mình. Đó là niềm vui một thời cùng
anh trai (tác giả có hai người anh trai, nhân vật “hai tôi” chính là người anh cả) của mình
đùa chơi trên sông, nghịch trò “ném đầu chim chích, bắt đuôi chuồn chuồn”. Câu thơ
“Ném đầu chim chích, bắt đuôi chuồn chuồn” miêu tả những trò chơi tuổi dại khờ năm
xưa, đồng thời gợi ra biết bao trò tinh nghịch khác (nhờ hiệu quả của phép đối), giờ đã
trở thành kỉ niệm vô giá của hai anh em.
Những năm tháng không thể nào quên ấy không chỉ luôn sống trong kí ức mà còn
trở thành nguồn động lực để đi tới tương lai: trở thành nhà thơ vì thấy cuộc đời quá đẹp!

Vẻ đẹp của cuộc đời và tình yêu tha thiết dành cho cuộc đời được thi sĩ thể hiện qua câu
hỏi tu từ: “Đời đẹp quá, tôi buồn sao kịp?”. Vì muốn ghi lại những vẻ đẹp ấy, thể hiện
tình yêu ấy, tác giả đã nguyện “làm thơ suốt đời”. Câu thơ “Tôi nguyền: sau lớn làm
thơ suốt đời!” có thể sử dụng một trong hai cách ngắt nhịp: 2/2/2/2 hoặc 2/6. Nếu cách
ngắt đều đặn theo nhịp 2/2/2/2 tạo cảm nhận về một lời giãi bày, tâm sự, thì cách ngắt
nhịp 2/6 lại tạo ra sự biến điệu: hai tiếng đầu là lời “tuyên thệ” dõng dạc, tự hứa với
lòng mình; sáu tiếng còn lại là nội dung “tuyên thệ” đầy tâm huyết, thiết tha. Dù chọn
cách ngắt nhịp nào thì hai tiếng “tôi nguyền” vẫn được ngắt riêng, thể hiện một quyết
tâm mạnh mẽ, dứt khoát, không gì lay chuyển được. Lời nguyện ước năm ấy của “tôi”
đã trở thành hiện thực, và chúng ta nhận ra rằng mỗi phút giây mà một ai đó trải qua
không phải là một sự trôi đi, biến mất trong dĩ vãng, mà là một sự lắng lại, tiếp tục
hiện hữu, như phù sa vun đắp nên đôi bờ. Đời thơ ấy đã lắng đọng nên hồn thơ ấy.
Kể từ đó, thời gian thấm thoắt thoi đưa:

Cuộc sống đã có biết bao biến đổi: cỏ cây đã bao lần héo úa rồi lại xanh tươi; trời đất
đã bao độ thu đến rồi tàn; bạn học cùng mái trường năm ấy giờ như “bóng phù vân”,
mỗi người mỗi ngả bản thân thi sĩ cũng dần bạc mái đầu. Dấu chấm lửng nằm giữa
những câu thơ miêu tả thiên nhiên và miêu tả con người không tạo sự ngăn cách giữa
hai nhóm đối tượng này, mà như một khoảng lặng thẫn thờ của thi sĩ, chất chứa những
xót xa trước dòng chảy của thời gian.

Dẫu xót xa, với Hồ Dzếnh, cuộc sống có thay đổi thế nào thì dấu ấn của những ki
niệm xưa vẫn không phai mờ trong tâm trí:

Người yêu thơ không khó để nhận ra sự đồng điệu xúc cảm giữa khổ thơ này với những
câu thơ “Gì sâu bằng những trưa thương nhớ/ Hiu quạnh bên trong một tiếng hò!” và
“Gì sâu bằng những trưa hiu quạnh/ Ôi ruộng đồng quê
thương nhớ ơi!” trong bài thơ Nhớ đồng của Tố Hữu. Buổi
trưa ở xứ nhiệt đới là khoảng thời gian nghỉ ngơi, là quãng lặng giữa hai buổi làm việc
trong ngày. Chính quãng lặng của trưa vắng ấy đã trở thành một khoảng thời gian đặc
biệt, có thể khiến tâm hồn con người sống dậy những hồi tưởng, hoài niệm. Trong buổi
trưa vắng hôm ấy, không rõ tiếng trống làm thức dậy kỉ niệm xưa hay kỉ niệm xưa làm
dậy vang tiếng trống trong hồn thi nhân. Dấu chấm lửng cuối bài thơ thể hiện âm vang
tiếng trống trường năm xưa còn chưa dứt. Với thi nhân, quá khứ không chỉ là những
hoài niệm. Quá khứ vẫn đang hiện hữu trong hiện tại.

Bài thơ được viết bằng ngôn ngữ tự nhiên, mộc mạc và
giàu biểu cảm như một tự truyện ngọt ngào, thể hiện những
rung cảm nhẹ nhàng mà sâu lắng của tâm hồn thi nhân. Thể
thơ song thất lục bát xen kẽ từng cặp câu thơ bảy chữ và cặp câu thơ lục bát đầy biến
tấu, giàu vần điệu, ngắt nhịp đa dạng, có khả năng chuyển tải những xúc cảm muôn
màu, rất phù hợp để nhà thơ bộc bạch lòng mình. Bài thơ làm sống dậy trong ta những
kỉ niệm của tuổi ấu thơ, thuở cắp sách tới trường, khiến ta thêm yêu quý, trân trọng
những phút giây mình đã và đang sáng tới trường, khiến ta th

(Nhóm biên soạn)

Nhớ lại các tác phẩm thơ song thất lục bát
mà em đã học hoặc đã đọc, chẳng hạn: Ai tư vẫn
(Lê Ngọc Hân), Khóc Dương Khuê (Nguyễn Khuyến),
Hai chữ nước nhà (Trần Tuấn Khải), Đêm khuya tự
tình với sông Hương (Hàn Mặc Tử), Tiếng đàn mưa
(Bích Khê).... Chọn trong số đó một tác phẩm em
cảm thấy thú vị, có nhiều xúc cảm để phân tích.

Để tìm ý cho bài văn phân tích một tác phẩm thơ song thất lục bát, em cần thực
hiện các bước sau:

• Tìm hiểu thông tin về tác giả, hoàn cảnh ra đời của tác phẩm (nếu có) và những

thông tin khác có liên quan để viết phần Mở bài và liên hệ, mở rộng khi phân tích.
Ví dụ: Bài viết tham khảo đã sử dụng các thông tin về tác giả Hồ Dzếnh và một số
câu thơ trong bài Nhớ đồng của Tố Hữu.

• Xác định bố cục của tác phẩm và nội dung chính của từng phần. Ví dụ: Bài thơ

Trưa vắng gồm 5 khổ thơ, mỗi khổ thể hiện một nội dung cụ thể. Bài viết tham khảo
đã phân tích lần lượt từng khổ thơ.

• Xác định những nỗi niềm tâm tư, xúc cảm chủ đạo trong tác phẩm. Ví dụ: Bài thơ

Trưa vắng là tâm sự của tác giả khi hồi tưởng những kỉ niệm về thời còn đi học.

• Tìm hiểu các yếu tố nghệ thuật mà tác giả đã sử dụng để truyền tải nội dung chủ

đề như đặc điểm của thể thơ song thất lục bát (vân, nhịp,...), từ ngữ (đặc biệt là các từ
ngữ chỉ xúc cảm, trong đó có cả từ tượng thanh, từ tượng hình,...), biện pháp tu từ (điệp
thanh, điệp vẫn, so sánh, ẩn dụ),... Ví dụ: Trong bài viết tham khảo, cách sử dụng dấu
chấm, dấu phẩy, dấu chấm lửng, thủ pháp đối, câu hỏi tu từ,... của bài thơ Trưa vắng đã
được khai thác để làm rõ những nội dung tác giả muốn thể hiện.
Nghị luận về một tác phẩm thơ song thất lục bát, bài viết nên kết hợp phân tích
nội dung và nghệ thuật để làm rõ sự hô ứng, hoà quyện của hai phương diện này trong
cùng một (hoặc một nhóm) câu thơ. Do vậy, việc triển khai bài viết sẽ thuận lợi hơn khi
lần lượt phân tích theo trình tự các phần của tác phẩm thơ.

Tổ chức, sắp xếp các ý đã tìm được ở trên thành một dàn ý chặt chẽ, hợp lí, gồm
các phần Mở bài, Thân bài, Kết bài.

Việc thực hiện bài viết đòi hỏi triển khai đầy đủ các ý đã có trong dàn ý. Mỗi ý trong
phần Thân bài nên được viết thành một đoạn văn. Khi viết, lựa chọn những từ ngữ
chính xác, phù hợp, thể hiện được quan điểm và tình cảm của người viết, tránh sử dụng
những từ ngữ sáo rỗng, cầu kì. Nên sử dụng hiệu quả các thông tin ngoài tác phẩm (nếu
có), giúp cho việc phân tích các giá trị của tác phẩm được rõ ràng, nổi bật hơn.
Lưu ý: Với trường hợp tác phẩm thơ dài, có thể chỉ trích dẫn ở mỗi phần những câu
thơ, đoạn thơ quan trọng và phân tích sâu. Tuỳ điều kiện, thời gian làm bài để có cách
xử lí thích hợp.

Đọc lại bài viết, căn cứ vào yêu cầu đối với bài văn phân tích một tác phẩm thơ
song thất lục bát và dàn ý đã lập, rà soát các phần để chỉnh sửa. Việc chỉnh sửa có thể
thực hiện theo gợi ý ở bảng sau:

Yêu cầu
| Gợi ý chỉnh sửa

Kiểm tra việc triển
| - Rà soát xem đã triển khai đầy đủ các ý chưa, nếu thiếu thì

khai dàn ý.
| phải bổ sung.

| Rà soát xem bài viết đã phân tích các giá trị nội dung và
nghệ thuật (đặc biệt là đã khai thác những đặc điểm của thể
thơ song thất lục bát) của tác phẩm chưa. Nếu thiếu thì phải

| bổ sung.

| - Đối chiếu quy mô và dung lượng thông tin giữa các ý. Nếu
chưa cân đối thì cần điều chỉnh.

Rà soát lỗi chính tả
và diễn đạt.
| Chỉnh sửa các lỗi chính tả, dùng từ, đặt câu, tạo lập đoạn
văn và văn bản (nếu có).

Văn học nảy sinh từ cuộc sống, phản ánh nhiều mặt, nhiều vấn đề của cuộc sống.
Em có thể chọn một vấn đề đáng quan tâm trong đời sống phù hợp với lứa tuổi được
gợi ra từ một tác phẩm văn học mà em đã học (hoặc đã đọc) làm đề tài thảo luận.
Tham gia thảo luận nhóm sẽ giúp em cải thiện kĩ năng nói trước đám đông và phát triển
tư duy phản biện.

Trước khi thảo luận, em cần thực hiện tốt việc
chuẩn bị theo các bước sau:

• Thành lập nhóm và lựa chọn vấn đề đáng

quan tâm trong đời sống được gợi ra từ tác phẩm
văn học đã học hoặc đã đọc để thảo luận, ví dụ:
sức huỷ hoại của chiến tranh, khát vọng hạnh
phúc của con người được gọi ra từ tác phẩm
Chinh phụ ngâm....

• Phân công người điều hành (chủ trì) và thư kí

(có nhiệm vụ ghi lại nội dung cuộc thảo luận).

• Thống nhất nguyên tắc khi thảo luận: Các thành viên tham gia thảo luận cần tuân

thủ theo sự điều hành của người chủ trì; khi phát biểu cần nói ngắn gọn, rõ ràng, không
lặp lại các ý người khác đã trình bày mà cần có sự tiếp nối, phát triển những ý đó một
cách hợp lí người nghe cần lắng nghe với thái độ tôn trọng, không ngắt lời người nói.
Mỗi người cần nắm nội dung khái quát và các chi tiết trong tác phẩm văn học
có liên quan đến vấn đề được lựa chọn để chuẩn bị ý kiến tham gia thảo luận. Có thể
chuẩn bị thêm tranh ảnh, đoạn phim ngắn,... để hỗ trợ cho phần trình bày.

• Mở đầu: Người chủ trì nêu vấn đề thảo luận đã được thống nhất ở phần chuẩn bị.
• Triển khai:

+ Theo sự chỉ định của người chủ trì, các thành viên trình bày ý kiến thảo luận với
các lí lẽ và bằng chứng thuyết phục. Chú ý sử dụng ngôn ngữ cơ thể và điều chỉnh
ngữ điệu nói cho phù hợp với nội dung trình bày; kết hợp hiệu quả ngôn ngữ nói với
các phương tiện hỗ trợ như tranh ảnh, đoạn phim ngắn,....
+ Khi một thành viên phát biểu, các thành viên còn lại lắng nghe, ghi chép vắn tắt
nội dung ý kiến; đặt câu hỏi, góp ý, phản biện.
+ Thư kí ghi chép nội dung các ý kiến thảo luận thành biên bản.

• Kết thúc: Người chủ trì tổng kết các nội dung chính đã thảo luận; khẳng định ý nghĩa

của việc thảo luận về vấn đề trong đời sống được gợi ra từ tác phẩm văn học, cảm ơn
sự đóng góp của các thành viên tham gia.

• Đánh giá ý nghĩa của vấn đề thảo luận, chất lượng các ý kiến phát biểu.
• Trao đổi, rút kinh nghiệm về cách sử dụng kết hợp ngôn ngữ nói, ngôn ngữ cơ thể

(nét mặt, ánh mắt, cử chỉ, điệu bộ,...) và các phương tiện hỗ trợ; cách tổ chức, điều hành
buổi thảo luận.

Khi đọc văn bản dưới đây, em cần chú ý những vấn đề sau:

Đặc điểm của thể thơ song thất lục bát được thể hiện trong đoạn trích.
Nội dung chủ đề của đoạn trích.
Một số nét đặc sắc về nghệ thuật được thể hiện trong đoạn trích.

Trích Cung oán ngâm khúc, NGUYỄN GIA THIỂU(2)

(1) Đoạn trích thuộc tác phẩm Cung oán ngâm khúc, từ câu 209 đến câu 244. Tác phẩm Cung oán ngâm khúc
gồm 356 câu thơ, kể về nỗi ai oán của người cung nữ tài sắc, lúc đầu được nhà vua sủng ái, nhưng chẳng bao lâu
đã bị lạnh nhạt. Trong cung cấm, nàng than thở cho thân phận mình và oán trách nhà vua phụ bạc, muốn thoát khỏi
cuộc sống ấy để trở về với cuộc đời tự do trước khi vào cung. Nhưng nàng vẫn tiếp tục bị vây hãm trong "chiếc lồng
son cung điện, tiếp tục phải ôm nỗi buồn đau sầu thảm và oán hờn chất chứa, với hi vọng mong manh đến một ngày
lại được nhà vua sủng ái như xưa.
(2) Nguyễn Gia Thiều (1741–1798) quê ở xứ Kinh Bắc (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh). Ông sáng tác bằng cả chữ Hàn
(Ôn Như thi tập, khoảng một nghìn bài, đã thất truyển) và chữ Nôm (tiêu biểu là Cung oán ngâm khúc).
(3) Cung quế: theo Nam bộ yên hoa kí vua Trần Hậu Chủ (Trung Quốc) xây cho ái phi Trương Lệ Hoa một cung có cửa sổ
tròn như vầng trăng, giữa sân trồng một cây quế, nên về sau từ cung quế hay vách quế được dùng để chỉ nơi ở của
cung phi, người đẹp.
(4) Khoảnh: chơi ác, chơi khăm.

(1) Lầu đãi nguyệt lầu đợi trăng, chờ ngắm trăng lên.
(2) Dạ vũ: mưa đêm.
(3) Gác thừa lương gác hóng gió mát.
(4) Thu phong gió thu.
(5) Phòng tiêu phòng ở có vách trát vữa trộn hồ tiêu tán nhỏ (tạo hương thơm và giữ ấm), chỉ nơi ở của người nữ.
(6) Gương loan: gương có khắc hình chim loan (thường đặt trong phòng ở của vợ chồng).
(7) Dải đồng dải gắm thắt nút thành từng vòng, ngụ ý vợ chồng đồng tâm gắn bó, quấn quýt yêu thương nhau.
(8) Giấc mai giấc ngủ dưới gốc mai, chỉ giấc mộng đẹp. (Theo Long thành lục, Triệu Sư Hùng (người đời Tuy, Trung Quốc)
khi đi qua núi La Phù thì trời tối, mơ thấy mình vào nghỉ ở một quân ven đương. Chủ quán là một cô gái đẹp xiêm y trắng
toát toả hương thơm thoang thoảng mang rượu ra mời. Triệu Sư Hùng uống say, khi tỉnh dậy thấy mình nằm dưới gốc mai
hoa trắng, ngát hương, mới biết vừa nằm mộng.)
(9) Hồn bướm tâm hồn mơ màng như trong giấc mộng. (Theo Trang Tử, Trang Chu nằm mộng thấy mình hoá thành
bướm, bay lượn rất thảnh thơi, tỉnh dậy lại thấy mình là Trang Chu, nên băn khoăn không biết mình là Trang Chu vừa
hoa thành bướm, hay là bướm vừa hoà thành Trang Chu.)
(10) Thâm khuê: khuê phòng kín đáo, chỉ nơi ở của người nữ.
(11) Cửa châu, rèm ngà cửa treo rèm làm bằng ngọc châu hoặc bằng ngà, chỉ nơi ở của người nữ một cách tao nhã.
(12) Phượng liễn: xe kéo tay có hình chim phượng, nhà vua thường dùng để đến chỗ ở của cung nữ; ngắn phượng liễn:
dẫu xe phương liễn.
(13) Dương xa cỗ xe do dễ kéo. (Theo Tấn thư, Tấn Vũ Đế có nhiều cung phi, thường ngồi xe do dê kèo (không có
người điều khiển) để đến với các cung phi. Xe chạy tới chỗ nào thì vua ở lại đó. Các cung phi muốn được vua sủng ái
thường dùng là trúc rửa nước muối để nhử dê kèo xe tới.)
(14) Lầu Tần: lầu của vua Tần, chỉ cung điện của nhà vua nói chung.
(15) Gối loạn: gối thêu hình chim loan, chỉ gối của vợ chồng.
(16) Chăn cử chăn dệt bằng lông thú, đắp rất ấm.
(17) Tin mong nhạn vắng mong nhưng không nhận được tin. (Theo Hán thư, Tô Vũ thời nhà Hán đi sứ Hung Nô bị
vua Hung Nô giam giữ, bắt chăn dê ở núi Bắc Hải. Vua Hản không thấy Tô Vũ về bèn hỏi vua Hung Nô, nhưng
vua Hung Nô nói dối rằng Tô Vũ đã chết. Vua Hàn bèn bày chuyện đi săn, phao tin rằng nhận được thư do Tô Vũ
gửi buộc vào chân chim nhạn. Vua Hung Nô tường thật, đành thả cho Tô Vũ về. Về sau, "tin nhạn" được dùng để chỉ
việc đưa tin, thông báo tin tức.)
(18) Tiếng lắng chuông rên: tiếng người yên ắng và tiếng chuông vang rền.
(19) Cô miên giấc ngủ trong nỗi cô đơn.
(20) Thâm u tối, tù mù.

(Những khúc ngâm chọn lọc, tập I, Lương Văn Đang – Nguyễn Thạch Giang -
Nguyễn Lộc giới thiệu, biên khảo và chú giải, Sđd, tr. 153-156)

(1) Đồ tố nữ tranh vẽ những cô gái đẹp.
(2) Nghiệm lâu: lầu tôn nghiêm, chỉ nơi vua ở.
(3) Đà đã.
(4) Lưu cầu vốn là tên một hòn đảo, nơi nổi tiếng về nghề rèn dao kiếm; ở đây ý nói không cần dùng dao kiếm mà
vẫn có thể giết người.
(5) Nguyệt lão: cụ già ngồi dưới trăng, chỉ người làm mối. (Theo Tục U quái lục, thời nhà Đường - Trung Quốc, có người
tên là Vi Cổ trọ ở Tổng Thành. Một đêm, Vi Cố đi dạo, gặp một cụ già ngồi dưới trăng xem sách, tựa lưng vào một
chiếc túi đựng đẩy các sợi chỉ đỏ. Vì Cố hỏi, cụ già cho biết cuốn sách ghi việc hôn nhân và những sợi chỉ đỏ dùng
để buộc chân những đôi trai gái sẽ thành vợ chồng.)
(6) Xe: xe duyên.
(7) Đang tay nỡ ra tay, chấp nhận làm một việc mà một người có tình cảm không thể làm.

(1) Đồ tố nữ: tranh vẽ những cô gái đẹp.

(2) Nghiêm lâu: lầu tôn nghiêm, chỉ nơi vua ở.

(3) Đà: đã.

(4) Lưu cầu vốn là tên một hòn đảo, nơi nổi tiếng về nghề rèn dao kiếm; ở đây ý nói không cần dùng dao kiếm mà vẫn có thể giết người.

(5) Nguyệt lão: cụ già ngồi dưới trăng, chỉ người làm mối. (Theo Tục U quái lục, thời nhà Đường – Trung Quốc, có người tên là Vi Cố trọ ở Tổng Thành. Một đêm, Vi Cố đi dạo, gặp một cụ già ngồi dưới trăng xem sách, tựa lưng vào một chiếc túi đựng đầy các sợi chỉ đỏ. Vi Cố hỏi, cụ già cho biết cuốn sách ghi việc hôn nhân và những sợi chỉ đỏ dùng để buộc chân những đôi trai gái sẽ thành vợ chồng.)

(6) Xe: xe duyên.

(7) Đang tay: nỡ ra tay, chấp nhận làm một việc mà một người có tình cảm không thể làm.