Bài 7. Tin yêu và ước vọng

Niềm tin vào cuộc sống và khát vọng hướng tới những giá trị tốt đẹp là sức mạnh tinh thần to lớn để mỗi con người cũng như cộng đồng dân tộc có thể vượt qua những giai đoạn gian nan, thử thách khốc liệt nhất. Trong những cuộc kháng chiến giữ nước, bảo vệ độc lập dân tộc, niềm tin yêu đồng đội, nhân dân, đất nước và ước vọng mãnh liệt về hoà bình lại càng trở nên quan trọng, bởi đó là yếu tố đã góp phần làm nên chiến thắng.

Hai bài thơ tự do và một văn bản truyện kết nối chủ đề trong bài học này giúp em hiểu hơn về tình yêu thương, niềm tin và khát vọng của con người giữa những năm tháng chiến tranh gian khổ, hi sinh nhưng cũng rất đỗi anh dũng, hào hùng. Từ đó, góp phần thắp lên ánh sáng của niềm tin yêu và ước vọng cao cả trong em.

• Thơ tự do có thể có vẫn hoặc không vẫn. Khi có vần, cách gieo vần trong bài thơ tự do rất linh hoạt: vẫn chân hoặc vẫn lưng, vẫn liền hoặc vẫn cách. Nhịp điệu của thơ tự do được tạo nên bởi cách ngắt các vế trong dòng thơ, số tiếng của từng dòng, cách bố trí thanh điệu hoặc vẫn ở các tiếng được nhấn mạnh trong dòng thơ.

• Tính chất phóng khoáng về hình thức giúp thơ tự do có thể diễn tả sinh động cảm xúc của nhà thơ trước những biểu hiện mới mẻ, đa dạng, phong phú của cuộc sống.

VĂN BẢN 1. Đồng chí, Chính Hữu

VĂN BẢN 2. Lá đỏ, Nguyễn Đình Thi

VĂN BẢN 3. Những ngôi sao xa xôi (trích), Lê Minh Khuê

(1) Đồng chí người cùng chí hướng. Từ đồng chí thường được dùng để xưng hô giữa những người trong cùng một đoàn thể chính trị hay một tổ chức cách mạng.
(2) Nước mặn đồng chua: vùng đất nhiễm mặn ở ven biển và vùng đất phèn có độ chua cao, khó trồng trọt và thường là vùng quê nghèo.
(3) Tri kỉ người bạn hiểu mình; đôi tri kỉ. đôi bạn thân thiết, thấu hiểu nhau.
(4) Sương muối: sương đọng thành những hạt trắng xoá phủ trên mặt đất và cây cỏ trông giống như muối, thường xuất hiện vào mùa đông ở vùng núi cao miền Bắc. Sương muối là dấu hiệu thời tiết độc hại, nhất là khi nó xảy ra muộn hơn so với thường lệ.

• Chính Hữu (1926–2007) quê ở Hà Tĩnh, từng tham gia hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ. Đề tài chủ yếu trong thơ Chính Hữu là người lính và chiến tranh. Trong thơ ông, người lính hiện lên giản dị, mộc mạc với tình yêu quê hương, đất nước, đồng đội chân thành, sâu nặng. Một số tác phẩm chính của ông: Ngọn đèn đứng gác (1966), Đầu súng trăng treo (1966),...

• Bài thơ Đồng chí được sáng tác sau khi tác giả tham gia chiến dịch Việt Bắc (thu đông 1947) đánh bại cuộc tiến công quy mô lớn của giặc Pháp lên chiến khu Việt Bắc.

Viết đoạn văn (khoảng 7 – 9 câu) trình bày cảm nghĩ của em về tình đồng chí được thể hiện trong bài thơ.

(Tuyên tập Nguyễn Đình Thi, tập 3, NXB Văn học, Hà Nội, 1997, tr. 519)

• Nguyễn Đình Thi (1924 - 2003) quê ở Hà Nội, là một nhà thơ, nhà văn, nhà phê bình văn học, nhạc sĩ. Thơ ông tự do, phóng khoáng, đồng thời cũng hàm súc, giàu chất suy tư, dạt dào cảm hứng yêu nước. Hình tượng xuyên suốt trong thơ Nguyễn Đình Thi là đất nước Việt Nam đau thương và quật khởi, con người gian lao và anh dũng. Một số tác phẩm tiêu biểu: Diệt phát xít (1945), Người Hà Nội (1947), Đất nước (1955), Bài thơ Hắc Hải (1958), Cái Tết của mèo con (1961), Vỡ bờ (tập I năm 1962, tập II năm 1970), Sóng reo (2001),...

• Bài thơ Lá đỏ được sáng tác tháng 12 năm 1974 – thời điểm cuộc kháng chiến thống nhất đất nước bước vào giai đoạn cuối, toàn quân và dân ta đang dồn sức cho tiền tuyến.

(1) Tiền phương: (như tiến tuyến) vùng đang diễn ra những trận chiến đấu trực tiếp với địch, đối lập với hậu phương.

Viết đoạn văn (khoảng 7 – 9 câu) trình bày suy nghĩ của em về hình ảnh “em gái tiền phương trong bài thơ.

Trích, LÊ MINH KHUÊ (1)

Chúng tôi có ba người. Ba cô gái. Chúng tôi ở trong một cái hang dưới chân cao điểm (2) Con đường qua trước hang, kéo lên đồi, đi đến đâu đó, xa! Đường bị đánh lở loét, màu đất đỏ, trắng lẫn lộn. Hai bên đường không có lá xanh. Chỉ có những thân cây bị tước khô cháy. Những cây nhiều rễ nằm lăn lóc. Những tảng đá to. Một vài cái thùng xăng hoặc thành ô tô méo mó, han gỉ nằm trong đất.

(1) Lê Minh Khuê sinh năm 1949, quê ở Thanh Hoá, từng tham gia lực lượng Thanh niên xung phong. Trong thời kì chiến tranh, bà chủ yếu viết về cuộc sống chiến đấu của tuổi trẻ ở tuyến đường Trường Sơn. Các tác phẩm tiêu biểu: Cao điểm mùa hạ (1978), Một chiều xa thành phố (1986), Nhiệt đới gió mùa (2012)....
(2) Cao điểm: chỗ cao hơn so với mặt đất xung quanh như gò, đồi núi hoặc nóc công trình kiến trúc. Trong văn bản này, cao điểm chỉ khu vực trên cao dùng làm địa điểm quan sát xung quanh, thường xuyên bị địch bắn phá.

Việc của chúng tôi là ngồi đây.
Khi có bom nổ thì chạy lên, đo khối lượng đất phải lấp vào hố bom, đếm bom chưa nổ và nếu cần thi phá bom. Người ta gọi chúng tôi là tổ trinh sát mặt đường. Cái tên gọi sự khát khao làm nên những sự tích anh hùng. Do đó, công việc cũng chẳng đơn giản. Chúng tôi bị bom vùi luôn. Có khi bò trên cao điểm về chỉ thấy hai con mắt lấp lánh. Cười thì hàm răng trắng loá trên khuôn mặt nhem nhuốc. Những lúc đó, chúng tôi gọi nhau là “những con quỷ mắt đen".

[...] Nho đang thêu gối. Mỗi đứa một ý thích riêng. Nho thêu. Còn chị Thao thì chép bài hát vào quyển sổ nhỏ để trên đùi. Hai người đang nói chuyện bình thường, tôi không nghe từ đầu. Tôi bỗng chú ý lắng tai:
Bao giờ thì xong nhỉ? – Nho hỏi.

• Cái gì xong? – Chị Thao không ngẩng lên, nhưng giọng thì tỏ vẻ ngạc nhiên.

Nho ngáp. Rồi im. Tôi biết nó nói gì rồi. Nó sẽ bảo: xong chiến tranh, sẽ xin vào một nhà máy thuỷ điện lớn. Nó làm thợ hàn, sẽ trở thành cầu thủ bóng chuyền của nhà máy. Nó sẽ đập thật giỏi. Và biết đâu lại sẽ được người ta tuyển vào đội bóng chuyền miền Bắc. Còn chị Thao thì muốn làm y sĩ. [...]
Tôi cũng hay nói những dự định của tôi. Ước muốn nhiều. Nhưng tôi cũng không rõ mình sẽ chọn cái gì là chủ yếu. Trở thành kĩ sư kiến trúc? Rất hay! Thuyết minh trong rạp chiếu bóng của thiếu nhi, lái xe gấu ở cảng, hay là hát trong đội đồng ca trên một công trường xây dựng...! Tất cả, đều là hạnh phúc. Tôi sẽ hăng say và sáng tạo, như những ngày này, trên cao điểm của chúng tôi, nơi ra đời những ước mơ và khao khát.
Nhưng mà, những cái đó dành cho sau này. Sau chiến tranh. Khi con đường chúng tôi bảo vệ đây sẽ rải nhựa phẳng lì. Điện sẽ giăng dây vào rừng sâu và những nhà máy gỗ sẽ đêm ngày không ngủ... Ba chúng tôi đều hiểu như vậy. Hiểu và tin với một niềm tin mãnh liệt. [...]

• Thế nào, chuẩn bị thôi chứ?
• Cái gì? – Tôi giật mình. Từ nãy đến giờ tôi vẫn hát. Hát và nghĩ vớ vẫn.

Nho cuộn tròn cái gối, cất nhanh vào túi. Chị Thao nhin ra cửa hang. Quả thật, máy bay trinh sát. Cuộc sống ở đây đã dạy cho chúng tôi thế nào là sự im lặng. Sự im lặng từ sáng đến giờ không bình thường. Cái không bình thường đó đang đến. Tiếng máy bay trinh sát rè rè. Phản lực gầm gào lao theo sau. Hai thứ tiếng đó trộn lẫn vào nhau, rót vào tai con người một cảm giác khó chịu và căng thẳng.

Sắp đấy! – Nho quay lưng lại chúng tôi, chụp cái mũ sắt lên đầu. Chị Thao móc bánh bích quy trong túi, thong thả nhai. Những khi biết rằng cái sắp tới sẽ không êm ả thì chị tỏ ra bình tĩnh đến phát bực. Nhưng thấy máu, thấy vắt là chị nhắm mắt lại, mặt tái mét. Áo lót của chị cái nào cũng thêu chỉ màu. Chị lại hay tỉa đôi lông mày của mình, tỉa nhỏ như cái tăm. Nhưng trong công việc, ai cũng gờm chị: cương quyết, táo bạo.
Những cái xảy ra hằng ngày: máy bay rít, bom nổ. Nổ trên cao điểm, cách cái hang này khoảng 300 mét. Đất dưới chân chúng tôi rung. Mấy cái khăn mặt vắt ở dây cũng rung. Tất cả, cứ như lên cơn sốt. Khói lên, và cửa hang bị che lấp. Không thấy mây và bầu trời đâu nữa.
Chị Thao cầm cái thước trên tay tôi, nuốt nốt miếng bánh bích quy ngon lành: “Định ở nhà. Lần này nó bỏ ít, hai đứa đi cũng đủ”, rồi kéo tay áo Nho, vác xẻng lên vai và đi ra cửa.
Tôi không cãi chị. Quyền hạn phân công là ở chị. Thời gian bắt đầu căng lên. Trí não tôi cũng không thua. Những gì đã qua, những gì sắp tới... không đáng kể nữa. Có gì lí thú đâu, nếu các bạn tôi không quay về?
Điện thoại réo. Đại đội trưởng hỏi tình hình. Tôi nói như gắt vào máy:
Trinh sát chưa về!
Không hiểu vì sao mình gắt nữa. Lại một đợt bom. Khỏi vào hang. Tôi ho sặc sụa và tức ngực. Cao điểm bây giờ thật vắng. Chỉ có Nho và chị Thao. Và bom. Và tôi ngồi đây. Và cao xạ (1) đặt bên kia quả đồi. Cao xạ đang bắn. Tiếng súng ở dưới đất lên quả là có hiệu lực. Không gì cô đơn và khiếp sợ hơn khi bom gào thét chung quanh mà không nghe một tiếng trả lời nào dưới đất. Dầu chỉ một tiếng súng trường thôi, con người cũng thấy mênh mông bên mình một sự che chở đồng tình. Cảm giác đó cũng giống như thấy mình có một khả năng tự vệ rất vững vậy... Sốt ruột, tôi chạy ra ngoài một tí. Không thấy gì ngoài khói bom. Tôi lo. Đột nhiên cao điểm bên cạnh vang lên dồn dập tiếng 12 li 7(2). Hay quá, tiểu đoàn công binh đấy. Họ chi viện cho các anh cao xạ, cho chúng tôi. Bỗng dụng tôi muốn la toáng lên vì thích thú. Xung quanh cao điểm vắng vẻ này có bao nhiêu là người. Các anh cao xạ, thông tin và công binh đều rất mến chúng tôi. Chỉ cần chúng tôi bắn một phát súng báo hiệu yêu cầu giúp đỡ là họ sẽ chạy đến ngay.
Quả bom nằm lạnh lùng trên một bụi cây khô, một đầu vùi xuống đất. Đầu này có vẽ hai vòng tròn màu vàng...
Tôi dùng xẻng nhỏ đào đất dưới quả bom. Đất rắn. Những hòn sỏi theo tay tôi bay ra hai bên. Thỉnh thoảng, lưỡi xẻng chạm vào quả bom. Một tiếng động sắc đến gai người, của vào da thịt tôi. Tôi rùng mình và bỗng thấy tại sao mình làm quá chậm. Nhanh lên một tỉ! Vỏ quả bom nóng. Một dấu hiệu chẳng lành.
Hoặc là nóng từ bên trong quả bom. Hoặc là mặt trời nung nóng.

(1) Cao xạ: pháo để bắn các mục tiêu trên không.
(2) 12 li 7: súng bắn tỉa hạng nặng do Việt Nam chế tạo, có cỡ nòng 12,7 mm.

Chị Thao thổi còi. Như thế là đã hai mươi phút qua. Tôi cẩn thận bỏ gói thuốc mìn xuống cái lỗ đã đào, châm ngòi. Dây mìn dài, cong, mềm. Tôi khoả đất rồi chạy lại chỗ nấp của mình.
Hồi còi thứ hai của chị Thao. Tôi nép người vào bức tường, nhìn đồng hồ. Không có gió. Tim tôi cũng đập không rõ. Dường như vật duy nhất vẫn bình tĩnh, phớt lờ mọi biến động xung quanh là chiếc kim đồng hồ. Nó chạy, sinh động và nhẹ nhàng, đè lên những con số vĩnh cửu. Còn đằng kia, lửa đang chui bên trong cái dây mìn, chui vào ruột quả bom..
Quen rồi. Một ngày chúng tôi phá bom đến năm lần. Ngày nào ít: ba lần. Tôi có nghĩ tới cái chết. Nhưng một cái chết mờ nhạt, không cụ thể. Còn cái chính liệu mìn có nổ, bom có nổ không? Không thì làm cách nào để châm mìn lần thứ hai? Tôi nghĩ thế, nghĩ thêm: đứng cẩn thận, mảnh bom ghim vào cánh tay thì khá phiền. Và mồ hôi thấm vào môi tôi, mằn mặn, cát lạo xạo trong miệng.
Nhưng quả bom nổ. Một thứ tiếng kì quái, đến váng óc. Ngực tôi nhói, mắt cay, mãi mới mở ra được. Mùi thuốc bom buồn nôn. Ba tiếng nổ nữa tiếp theo. Đất rơi lộp bộp, tan đi âm thầm trong những bụi cây. Mảnh bom xé không khí, lao và rít vô hình trên đầu.
Tôi phủi áo, căng mắt nhìn qua khói và chạy theo chị Thao. Muốn xuống chờ Nho để đi về hang, chị Thao phải qua chỗ tôi. Chị cười, răng trắng, vết sẹo bóng lên, mảnh dù bay trên lưng, chị lao lên trước tôi. Gió cố tình giật mảnh dù trên lưng chị, nhưng không giật nổi.
Chị Thao vấp ngã, tôi đỡ chụ. Nhưng chị vùng ra, mắt mở to, mở trắng đi như không còn sự sống. Sao vậy? Tôi không hiểu. Chị kéo luôn tay tôi, sà xuống mô đất. Vâng, một mô đất nhỏ, hơi dài, phủ đầy thuốc bom màu xám.
Nho, bị thương ở chỗ nào? Bị ở đâu, em?
Chị nghẹn ngào, không nước mắt. Tôi moi đất, bê Nho đặt lên đùi mình. Máu túa ra từ cánh tay Nho, túa ra, ngấm xuống đất. [...] Da xanh đi, mắt nhắm nghiền, quần áo đầy bụi. Quả bom tung lên và nổ trên không. Hầm nó nấp bị sập.
Thế đấy!
Tôi rửa cho Nho bằng nước đun sôi trên bếp than. Bông băng trắng. Vết thương không sâu lắm, vào phần mềm. Nhưng vì bom nổ gần, Nho bị choáng. Tôi tiêm cho Nho. Nho lim dim mắt dễ chịu, có lẽ không đau lắm. Chị Thao luẩn quẩn bên ngoài, lúng túng như chẳng biết làm gì mà lại rất cần được làm việc. Chị ấy sợ máu.
Gọi điện về đơn vị nhé!
Chị Thao lại gần khi Nho đã nằm tinh tươm, sạch sẽ trên chiếc giường ghép bằng những thanh gỗ to.
Không chết đâu. Đơn vị đang làm đường kia mà. Việc gì phải khiến cho nhiều người lo lắng. , cái bà này! Sao bà cứ cuống quýt lên vậy?

• Thường thế, người ngoài cảm thấy đau hơn người bị thương mà.

Chị Thao quay mặt ra cửa hang, lại uống nước trong bị đông(1) Nho gác một cánh tay lên mặt. Nó cũng biết bây giờ không nên uống nước. Tôi pha sữa cho nó trong cái ca sắt.

• Cho nhiều đường vào. Pha đặc! – Chị Thao bảo.

Uống sữa xong, Nho ngủ. Máy bay trinh sát vẫn nạo vét sự yên lặng của núi rừng. Chị Thao dựa vào tường, hai tay quàng sau gáy, không nhìn tôi.

• Hát đi, Phương Định, mày thích bài gì nhất, hát đi!

Tôi thích nhiều bài. Những bài hành khúc bộ đội hay hát trên những ngả đường mặt trận. Tôi thích dân ca quan họ mềm mại, dịu dàng. Thích Ca-chiu-sa(2) của Hồng quân Liên Xô. Thích ngồi bỏ gối mơ màng: “Về đây khi mái tóc còn xanh xanh..." . Đó là dân ca Ý trữ tình, giàu có, phải lấy giọng thật trầm. Thích nhiều. Nhưng tôi không muốn hát lúc này. Tôi đâm cáu với chị Thao, mặc dù, tôi hiểu, những tình cảm gì đang quay cuồng trong chị. Chị cứ đưa mắt nhìn Nho, lấy tay sửa cái cổ áo, cái ve áo và tóc nó. Chị không khóc đó thôi, chị không ưa cả nước mắt. Nói chung, trên cao điểm này, chúng tôi không ưa cả nước mắt. Nước mắt đứa nào chảy trong khi cần cái cứng cỏi của nhau này là bị xem như bằng chứng của một sự tự nhục mạ
Không ai nói với ai, nhưng nhìn nhau, chúng tôi đọc thấy trong mắt nhau điều đó. [...]
Có một đám mây kéo ngoài cửa hang. Một đám nữa. Rồi một đám nữa bay qua ngày càng nhanh. Bầu trời mở rộng trước cửa hang đen đi. Cơn dông đến. Cát bay mù. Gió quật lên, quật xuống những cành cây khô cháy. Lá bay loạn xạ. Đột ngột như một biến đổi bất thường trong tim con người vậy. Ở rừng mùa này thường như thế. Mưa. Nhưng mưa đá. Lúc đầu tôi không biết. Nhưng rồi có tiếng lanh canh gõ trên nóc hang. Có cái gì vô cùng sắc xé không khí ra từng mảnh vụn. Gió. Và tôi thấy đau, ướt ở má.

• Mưa đá! Cha mẹ ơi! Mưa đá!

Tôi chạy vào bỏ trên bàn tay đang xoè ra của Nho mấy viên đá nhỏ. Lại chạy ra, vui thích cuống cuồng.
[...] Ở đây, trên cao điểm đầy bom này cũng có mưa đá. Nhưng niềm vui con trẻ của tôi lại nở tung ra, say sưa, tràn đầy. Chẳng ai có thì giờ mà gắt tôi. Chị Thao đang lúi húi hốt cái gì dưới đất. Chắc là đá. Còn Nho thì nhổm dậy, môi hé mở:

• Nào, mày cho tao mấy viên nữa.

Nhưng tạnh mất rồi. Tạnh rất nhanh như khi mưa đến. Sao chóng thế? Tôi bỗng thẫn thờ, tiếc không nói nổi. Rõ ràng tôi không tiếc những viên đá. Mưa xong thì tạnh thôi. Mà tôi nhớ một cái gì đấy, hình như mẹ tôi, cái cửa sổ, hoặc những ngôi sao to trên bầu trời thành phố. Phải, có thể là những cái đó... Hoặc là cây, hoặc là cái vòm tròn của nhà hát, hoặc bà bán kem đẩy cái xe chở đầy thùng kem, trẻ con háo hức bâu xung quanh. Con đường nhựa ban đêm, sau cơn mưa mùa hạ rộng ra, dài ra, lấp loáng

(1) Bi đông: còn gọi là bình tông, được sử dụng trong quân đội để đựng nước uống.
(2) Ca-chiu-sa: tên một ca khúc Nga.

ánh đèn, trông như một con sông nước đen. Những ngọn điện trên quảng trường lung linh như những ngôi sao trong câu chuyện cổ tích nói về những xứ sở thần tiên. Hoa trong công viên. Những quả bóng sút vô tội vạ của bọn trẻ con trong góc phố. Tiếng rao của bà bán xôi sáng có cái mủng (1) đội trên đầu...
Chao ôi, có thể là tất cả những cái đó. Những cái đó ở thiệt xa... Rồi bỗng chốc, sau một cơn mưa đá, chúng xoáy mạnh như sóng trong tâm trí tôi.
[...] Tôi khoanh tay trước ngực, đứng ra xa một tí, không nhìn anh bộ đội mà nhìn một chiếc xe đang đi tới. Tôi lại điệu thế thôi. Nhưng bảo tôi không điệu sao được? Chẳng lẽ, ngay lúc này đây, tôi lại chạy đến, nắm tay tất cả các chiến sĩ trên cao điểm này mà oà lên khóc vì một niềm vui, một niềm hạnh phúc trẻ trung đang trào dậy. Tôi yêu tất cả mọi người, một tình yêu nồng nàn, khó nói mà có lẽ ai đã đứng trên cao điểm giữa những phút này như tôi mới hiểu thấu...
Xe đi giăng hàng, thành khối trên đường, không ánh đèn. Lá nguy trang làm mỗi xe to ra gấp đôi. Đối với tôi, bao giờ những đoàn xe ấy cũng vô tận, không có sức mà đếm. Dài. Nhiều. Khổng lồ.

• Chắc đêm nay các anh ở Hà Nội sẽ vào!

Nho vẫn thì thầm. Nó cũng đang ở trạng thái như tôi. Yêu tất cả. Tình yêu của những con người trong khói lửa. Tình yêu độ lượng, tha thiết, vô tư mà kẻ độc quyền có nó trong tim là những người chiến sĩ. Tôi quàng tay lên vai Nho. Chúng tôi không nói gì với nhau. Tôi xiết chặt cái vai nhỏ nhắn và mềm mại của Nho dưới cánh tay mình. Nó đây, can đảm, dịu hiền, ở cùng thành phố với tôi và cùng đúng với tôi đêm nay, trên cao điểm đầy bom gần mặt trận.
Chúng tôi hiểu nhau và cảm thấy hạnh phúc.
(Lê Minh Khuê, Những ngôi sao xa xôi, NXB Kim Đồng, Hà Nội, 2001, tr. 7-21)

(1) Mủng: đồ đan sít bằng tre, tròn và sâu lòng, dùng để đựng.

STT | Câu trong văn bản | Câu thay đổi cấu trúc | Sự khác nhau về ý nghĩa
1 | Sốt ruột, tôi chạy ra ngoài một tí. | Tôi sốt ruột, chạy ra ngoài một tí. |
2 | Xung quanh cao điểm vắng vẻ này có bao nhiêu là người. | Có bao nhiêu là người xung quanh cao điểm vắng vẻ này. |
3 | Chỉ cần chúng tôi bắn một phát súng báo hiệu yêu cầu giúp đỡ là họ sẽ chạy đến ngay. | Họ sẽ chạy đến ngay nếu chúng tôi bắn một phát súng báo hiệu yêu cầu giúp đỡ. |
4 | Uống sữa xong, Nho ngủ. | Nho uống sữa xong rồi ngủ. |

Để tập làm một bài thơ tự do, em có thể chọn bất cứ để tài nào khơi gợi trong em nhiều cảm hứng nhất. Đó có thể là để tài nhà trường, gia đình, quê hương, đất nước, người lính, thiên nhiên,...
Sau khi đã tìm được đề tài yêu thích, em hãy xác định cảm xúc đối với đối tượng được đề cập. Đó có thể là sự quý mến, yêu thương, biết ơn, tự hào hay bâng khuâng, nhớ nhung, xao xuyến,...

Để biểu đạt cảm xúc, hãy tìm một hình ảnh phù hợp, để lại trong em nhiều ấn tượng nhất. Chẳng hạn, trong trường hợp chọn viết về đề tài gia đình, em có thể gửi gắm tình cảm, cảm xúc của mình vào hình ảnh ngôi nhà thân thương, hình ảnh bố mẹ, ông bà, anh chị em,... Nếu muốn bày tỏ niềm tự hào, yêu mến quê hương, đất nước, em có thể bộc lộ tình cảm qua những hình ảnh gần gũi như: cánh đồng, khu vườn, con đường tới trường, ngõ phố nhỏ, dòng sông quê,...

Sau khi xác định được hình ảnh biểu đạt cảm xúc, em hãy tìm cách phát triển mạch cảm xúc bằng cách tưởng tượng sự vận động của hình ảnh, kết nối với các sự vật, hiện tượng có mối liên hệ với hình ảnh trung tâm. Ví dụ, chọn viết về mẹ của em, em có thể tả hình ảnh mẹ, kể về tình cảm của mẹ đối với em thể hiện qua những điều giản dị mẹ làm cho em hằng ngày.

• Biểu đạt cảm xúc của mình về đối tượng, ví dụ: niềm xúc động, tình yêu thương, lòng kính trọng của em đối với mẹ.

• Tạo nhịp điệu linh hoạt: ngắt nhịp các câu theo mạch cảm xúc với độ dài ngắn khác nhau, chủ yếu dựa trên nội dung cần biểu đạt.
• Gieo vần linh hoạt, kết hợp vẫn bằng và vẫn trắc; kết hợp vẫn chân, vẫn lưng, vẫn liền, vẫn cách tuỳ theo sự xuất hiện của các từ ngữ phù hợp với mạch cảm xúc và nội dung, không gò ép.

Ví dụ:

| Yêu cầu đối với bài thơ tự do
| Vần trong bài thơ: có thể có vần, vẫn gieo linh hoạt (vẫn chân, vẫn lưng; vẫn liền, vân cách); có thể không vẫn
Hình thức nghệ thuật | Nhịp thơ linh hoạt, phù hợp với cảm xúc
Hình ảnh sinh động
| Biện pháp tu từ đa dạng, phong phú
| Từ ngữ đặc sắc
Nội dung | Cảm xúc chân thực
| Nội dung, ý nghĩa sâu sắc

• Giới thiệu được bài thơ, tác giả; nêu cảm nghĩ chung về bài thơ.
• Nêu được cảm nghĩ về nội dung và nghệ thuật; nêu được tác dụng của thể thơ tự do trong việc thể hiện mạch cảm xúc, tạo nên nét độc đáo của bài thơ.
• Khái quát được cảm nghĩ về bài thơ.

Lá đỏ – niềm tin
và hi vọng ngày chiến thắng
Bài thơ Lá đỏ được viết năm 1974, trong thời gian nhà thơ Nguyễn Đình Thi đến với chiến trường Tây Nguyên. Ra đời trong bom rơi, đạn nổ, vào thời điểm khốc liệt của cuộc chiến đấu giải phóng miền Nam, bài thơ vẫn ngời lên niềm tin, niềm hi vọng. Mạch cảm xúc của bài thơ phát triển từ cuộc gặp gỡ rồi chia li trong niềm tin gặp lại – niềm tin chiến thắng – của một người lính và một cô thanh niên xung phong trên đường Trường Sơn. Cuộc gặp diễn ra trên cao lộng gió, trong cơn mưa lá đỏ ào ào đổ tuôn mãnh liệt, đẹp đến ngỡ ngàng: Rừng lạ ào ào là đỏ, trong cuộc hành quân thần tốc tiến về Sài Gòn: Đoàn quân vẫn đi vội vã Bụi Trường Sơn nhoà trời lửa. Trong bối cảnh lãng mạn và hào hùng, hiện lên một hình ảnh đẹp, biểu tượng cho cuộc chiến tranh nhân dân – “em gái tiền phương”. Chi tiết “vai áo bạc, quàng súng trường gợi niềm xúc động sâu xa trước hình ảnh người em gái trải qua bao nắng mưa, hằng ngày hằng giờ đối mặt với đạn bom và cuộc sống gian khổ, thiếu thốn nơi chiến trường nhưng vẫn không rời tay súng. Đó cũng là biểu tượng của quê hương gian khó nhưng anh dũng quật cường. Biện pháp tu từ so sánh “Em như quê hương đã làm nổi bật vẻ đẹp bình dị, thân thương cũng như vai trò là điểm tựa tinh thần tạo nên sức mạnh chiến đấu cho người lính nơi tiền tuyến của người “em gái tiền phương”. Lời chào, lời hẹn trong dòng thơ cuối thể hiện niềm lạc quan, tin tưởng vào thắng lợi cuối cùng. Thể thơ tự do với hình thức phóng khoáng, vần, nhịp linh hoạt giúp nhà thơ khắc hoạ được bối cảnh Trường Sơn hùng vĩ, khí thế hào hùng, tâm hồn lạc quan phơi phới của đoàn quân ra trận. Hình ảnh lá đỏ mang ý nghĩa biểu trưng cho niềm tin và hi vọng về thắng lợi tất yếu của cuộc kháng chiến. Bài thơ ra đời cách nay gần nửa thế kỉ vẫn gọi lên trong lòng người đọc niềm xúc động, tự hào, lòng biết ơn thế hệ cha anh đã hiến dâng tuổi xanh cho hoà bình của đất nước.
(Nhóm biên soạn)

Thơ tự do có cách thể hiện hình thức nghệ thuật và đề tài rất phong phú. Hãy chọn một bài thơ mà em yêu thích và phù hợp với lứa tuổi, với khả năng cảm nhận của em. Có thể chọn một bài thơ đã học trong sách hoặc một tác phẩm mà em mới tìm đọc.

Để tìm ý, em hãy thực hiện những thao tác sau đây:

• Đọc bài thơ nhiều lần để cảm nhận âm điệu, mạch cảm xúc của nó.
• Ghi lại cảm nghĩ của em về những nét đặc sắc trên hai phương diện nội dung và nghệ thuật của bài thơ:

+ Thể thơ, vần, nhịp. Chẳng hạn, trong đoạn văn tham khảo, người viết đã nêu cảm nhận về thể thơ, vần, nhịp và tác dụng biểu đạt nội dung qua câu: “Thể thơ tự do với hình thức phóng khoáng; vẫn, nhịp linh hoạt giúp nhà thơ khắc hoạ được bối cảnh Trường Sơn hùng vĩ, khí thế hào hùng, tâm hồn lạc quan phơi phới của đoàn quân ra trận".
+ Yếu tố miêu tả, hình ảnh nổi bật, từ ngữ đặc sắc, biện pháp tu từ,... Có thể thấy người viết đoạn văn tham khảo đã nêu cảm nhận về những hình ảnh trung tâm như em gái tiền phương; lá đỏ và rừng lá đỏ; biện pháp tu từ so sánh.
+ Nội dung cảm xúc, thông điệp của bài thơ. Trong đoạn văn tham khảo, người viết đã nêu lên thông điệp, cảm xúc của bài thơ Lá đỏ. Đó là lời ngợi ca những người anh hùng đã cống hiến thầm lặng cho độc lập, thống nhất của đất nước; đồng thời nhắc nhở thế hệ sau biết ơn cha anh – những người đã mang lại cuộc sống hoà bình hôm nay.

• Xác định cảm nghĩ chung về bài thơ (sử dụng những từ ngữ diễn tả cảm xúc như xúc động, tự hào, biết ơn,...).

Em hãy tham khảo gợi ý dưới đây:

Thảo luận ý kiến về một vấn đề đời sống phù hợp với lứa tuổi (được gợi ra từ tác phẩm văn học đã học)
Văn học thường gợi cho chúng ta những suy tư sâu sắc về con người và cuộc đời. Từ các văn bản ở phần Đọc như Đồng chí, Lá đỏ, Những ngôi sao xa xôi và những văn bản khác mà em đã học, hãy thảo luận về những vấn đề được gợi ra từ các tác phẩm ấy để phát triển kĩ năng nói của bản thân.

Người nói | Người nghe

• Trình bày ý kiến của mình về vấn đề thảo luận; kết nối với mạch thảo luận chung và ý kiến trước đó để tránh nêu lại nội dung mà người khác đã phát biểu.
• Nêu những lí lẽ xác đáng, bằng chứng thuyết phục để chứng minh cho ý kiến của mình.
• Trình bày ý kiến rõ ràng, mạch lạc; dùng cử chỉ, điệu bộ phù hợp để việc biểu đạt được sinh động.
• Trao đổi với người nghe trên tinh thần tôn trọng sự khác biệt, giải đáp thoả đáng các câu hỏi và ý kiến trái chiều.
• Lưu ý quy định về thời gian cho từng ý kiến phát biểu. | • Lắng nghe, ghi chép tóm tắt các ý kiến phát biểu.
• Đặt câu hỏi để người nói giải thích những nội dung em chưa rõ, trao đổi về những gì em còn băn khoăn hoặc chưa tán thành.
• Chuẩn bị ý kiến và tâm thế phát biểu khi đến lượt mình.
• Thể hiện thái độ thân thiện đối với người nói khi trao đổi.

| Yêu cầu | Có | Không
| Vấn đề thảo luận có ý nghĩa thiết thực đối với đời sống. | |
| Các ý kiến hướng vào trọng tâm, không tản mạn; có ý kiến độc đáo, tạo điểm nhấn cho buổi thảo luận. | |
Nội dung và cách thức tổ chức thảo luận | Đảm bảo thời lượng dự kiến. | |
| Không khí thảo luận cởi mở, thân thiện; người nói, người nghe hưởng ứng nhiệt tình. | |
| Việc sử dụng các phương tiện nghe nhìn đạt hiệu quả tốt. | |
Mức độ giải quyết vấn đề qua các ý kiến thảo luận | Giải quyết được vấn đề mà cuộc thảo luận đã đặt ra (có nhiều giải pháp thiết thực, khả thi). | |

Khi đọc văn bản dưới đây, em cần chú ý những vấn đề sau:

• Số tiếng trong mỗi dòng, số dòng trong mỗi khổ, vẫn và nhịp thơ.
• Hình ảnh những chiếc xe không kính và người lính lái xe trên tuyến đường Trường Sơn.
• Bố cục, mạch cảm xúc, cảm hứng chủ đạo của bài thơ.
• Đặc điểm ngôn ngữ của bài thơ.