Bài 6. Chân dung cuộc sống

Hãy đắm mình vào vẻ đẹp của cuộc sống. Hãy ngắm nhìn và bay lên cùng những vì sao. Ma-cốt Au-re-li-ớt (Marcus Aurelius)

Cuộc sống của thiên nhiên và con người vô cùng phong phú, sinh động với những mối quan hệ tinh tế, phức tạp, nhiều bất ngờ và bí ẩn. Điều đó đã được thể hiện trong các tác phẩm thuộc nhiều loại hình nghệ thuật: văn học, hội hoạ, âm nhạc, sân khấu,... Trong tác phẩm văn học, bằng ngôn từ, người nghệ sĩ đã tạo nên những bức chân dung cuộc sống đa diện, nhiều sắc thái, chân thực và có sức hấp dẫn đối với người đọc.

Đến với các tác phẩm có cốt truyện đa tuyến, đơn tuyến và một bài thơ kết nối chủ đề trong bài học này, em sẽ cảm nhận được những bức tranh đa chiều về cuộc sống mà nhà văn vẽ nên bằng ngôn ngữ nghệ thuật. Những bức tranh ấy sẽ giúp em hiểu hơn, trân trọng và tin yêu hơn vẻ đẹp của thế giới quanh ta.

VĂN BẢN 1. Mắt sói (trích), Đa-ni-en Pen-nắc (Daniel Pennac)

VĂN BẢN 2. Lặng lẽ Sa Pa (trích), Nguyễn Thành Long

VĂN BẢN 3. Bếp lửa, Bằng Việt

(1)

Trích, ĐA-NI-EN PEN-NẮC

Một con mắt màu vàng, tròn xoe, chính giữa có một con ngươi màu đen. Một con mắt không chớp bao giờ. Hệt như cậu bé đang nhìn một ngọn đèn trong đêm, cậu chẳng thấy gì ngoài con mắt này: cây cối, vườn thú, khu chuồng, mọi thứ đã biến mất. Chỉ còn lại một điều duy nhất: mắt sói. Con mắt càng lúc như càng to hơn, tròn hơn, như một tuần trăng ủa trên bầu trời trống trải, và chính giữa, một con ngươi như càng đen hơn, và trong quầng vàng nâu quanh con ngươi, người ta thấy xuất hiện những điểm màu khác nhau, chỗ này là màu lam (xanh như nước đóng băng dưới bầu trời), chỗ kia là một tia ánh vàng, lấp lánh như trang kim(2).

Nhưng điểm quan trọng nhất chính là con ngươi. Con ngươi màu đen!
Mi đã muốn nhìn ta thì nhìn đi!
Dường như con ngươi muốn nói. Nó loé lên một tia sáng khủng khiếp. Hệt một ngọn lửa. “Đúng rồi, cậu bé nghĩ: ngọn hắc hoả(3)!

(1) Mắt sói là tiểu thuyết ngắn gồm bốn chương. Chương 1 kể về cuộc gặp gỡ kì lạ giữa cậu bé tên là Phi Châu và Sói Lam ở vườn bách thú. Sói Lam chỉ còn một mắt. Con mắt kia của nó đã bị mất trong một cuộc giao tranh với con người. Con sói và cậu bé nhìn nhau bằng một mắt trong khu vườn thú vắng vẻ và yên lặng. Chương 2 là mạch truyện về nhân vật Sói Lam. Cậu bé Phi Châu nhìn sâu vào mắt Sói Lam và câu chuyện của gia đình nhà sói đã hiện lên trong con mắt ấy. Câu chuyện được kể ở ngôi thứ ba nhưng có lúc được chuyển sang ngôi thứ nhất qua lời của nhân vật Sói Lam. Sói Lam kể về những cuộc trốn chạy các toán đi săn của gia đình nhà sói nơi Bắc Cực xa xôi, lạnh giá. Chương 3 chuyển sang mạch truyện về nhân vật Phi Châu. Sói Lam nhìn sâu vào mắt Phi Châu và câu chuyện của cậu bé đã hiện ra với hành trình mưu sinh nhọc nhằn trên khắp châu Phi. Sau vụ tai nạn xe buýt, cậu bé đã được mẹ Bia, cha Bia cứu sống, chăm sóc và sống cùng họ ở Châu Phi Xanh. Cây cối ở Châu Phi Xanh bị con người tàn phá ngày càng nhiều và hạn hán nghiêm trọng đã xảy ra. Vì thế, gia đình Phi Châu phải rời bỏ vùng đất này đến “Thế Giới Khác”. Chương 4 kể về việc gia đình Phi Châu chuyển đến thành phố và cha Bia được làm việc trong sở thú. Ở vườn thú, Phi Châu đã được gặp lại những người bạn thân thiết của mình, trong đó có lạc đà Hàng Xén, Báo,... Mẹ Bia rất lo lắng vì vài tháng nay một con mắt của Phi Châu đã nhắm lại. Con mắt của sói đã lành từ lâu, song nó nghĩ trong cái vườn bách thú buồn thiu này, chỉ cần nhìn bằng một mắt là quá đủ. Nhưng bây giờ Sói đã có Phi Châu làm bạn. Sói nhìn ra thế giới xung quanh với những người bạn và các loài cây tràn ngập lối đi. Nó nghĩ hình ảnh tươi đẹp này đáng nhìn bằng hai mắt. Vì thế, “nháy một cái”, mí mắt của sói mở ra và “nháy một cái”, mí mắt của cậu bé mở ra.

(2) Trang kim: phủ lên bề mặt đồ vật nào đó (chỉ, giấy, vải,...) một lớp kim loại mỏng.

(3) Hắc hoả: ngọn lửa màu đen.

Và cậu trả lời:

• Được rồi, Hắc Hoả, ta nhìn đây. Ta không sợ đâu.

Con ngươi như to hơn, choán hết cả con mắt, cháy lên như một đám lửa thực sự, cậu bé không ngoảnh mặt đi. Và khi mọi thứ trở nên tối sầm, đen thẫm, cậu phát hiện ra một điều mà trnước cậu, chưa hề có ai nhìn thấy trong mắt sói: con ngươi có sự sống. Con ngươi màu đen chính là một con sói cái đang nằm cuộn tròn giữa bầy con nhỏ của mình, nó vừa gầm gừ vừa nhìn cậu bé. [...]

Và chẳng thèm để ý tới cậu bé nữa, sói cái lướt nhìn một lượt bảy đứa con nhỏ của mình đang nằm vây quanh. Chúng làm thành một quầng màu hung đỏ.
“Sắc cầu vồng, cậu bé nghĩ, quanh con ngươi có sắc cầu vồng.”
Phải rồi, màu lông của năm sói con hệt quầng hung đỏ của cầu vồng. Bộ lông của con thứ sáu màu xanh lam, xanh như màu nước đóng băng dưới nền trời trong veo. Sói Lam!
Con thứ bảy (một con sói cái màu vàng) trông như tia vàng. Mỗi khi nhìn vào là phải nheo mắt. Mấy cậu sói anh gọi nó là Ánh Vàng. [...]

(2)

Và hẳn vì buồn nên Ánh Vàng muốn được thấy những điều mới mẻ. Cô muốn nhìn thấy con người. Nhìn thật gần cơ. Và chuyện xảy ra vào một đêm. Vẫn toán đi săn mọi khi lùng sục theo gia đình sói. Họ dụng trại ở một vùng trũng đầy cỏ, từ hang sói tới đó mất chừng ba giờ đồng hồ. Ánh Vàng ngửi thấy mùi khói bốc lên từ đám lửa họ đốt. Cô còn nghe thấy cả tiếng củi khô kêu lách tách.

“Ta phải tới đó xem sao”, cô tự nhủ.
“Ta sẽ trở về trước khi trời sáng.”
“Cuối cùng ta cũng sẽ phải được biết họ giống ai chứ.”

“Ta sẽ có chuyện kể cho mọi người, và cả nhà sẽ đỡ buồn hơn.”
“Và hơn hết là vì họ đang săn lùng ta..."
Cô nghĩ như vậy là đủ lí do để trốn khỏi hang.
Và cô đi tới đó.

“Ta sẽ đuổi kịp em!"
Sói anh đã không làm được điều này.

Tới chỗ dụng trại của toán đi săn, Sói Lam thấy có nhiều người đứng nhảy múa trong ánh lửa chập chờn, quanh một tấm lưới bị buộc chặt bằng một sợi dây thừng rất to, cột vào một giá đỡ. Ảnh Vàng bị nhốt trong lưới đang cắn vào chỗ trống. Bộ lông của nó lấp lánh những ánh chớp vàng trong màn đêm. Bầy chó điên loạn nhảy chồm chồm dưới tấm lưới. Hàm răng lộp cộp. Còn đám người thì vừa nhảy vừa hú. Họ mặc áo lông cáo. “Mẹ Hắc Hoả nói đúng”, Sói Lam nghĩ. Và nó nảy ra một ý: “Nếu ta cắn đứt sợi dây, lưới sẽ rơi xuống giữa bầy chó và sẽ mở ra. Con bé quá nhanh so với bọn này, và chúng ta sẽ thoát!”

Phải nhảy qua ngọn lửa. Một việc chẳng hay ho gì với một con sói. Nhưng chỉ có cách làm vậy và phải thật nhanh. Không còn thời gian mà sợ hãi. “Tấn công bất ngờ, đó là cơ may duy nhất của ta!”

Thế là Sói Lam tung người bay trên làn không khí bỏng rát bên trên đám lửa, trên những con người (mặt họ đỏ lừ vì khói lửa), bay trên cả bao lưới!
Nó dùng răng cắn đứt phăng sợi dây và hét:
Chạy đi, Ánh Vàng!

Đám người và chó còn đang nhìn hết lên trời.
Ánh Vàng chần chừ:

• Anh Sói Lam, tha lỗi cho em, tha... tha

Cả đám náo loạn. Sói Lam hất tung hai con chó vào lửa.

• Chạy đi, Ánh Vàng, chạy đi!
• Không! Em không muốn bỏ anh lại một mình!

Nhưng bầy chó quá đông.

• Chạy đi, anh giao cả nhà cho em đấy!

Sói Lam thấy Ánh Vàng tung người nhả một cú tuyệt hảo. Theo sau đó là những tiếng súng nổ. Tuyết bắn ra những chùm tia quanh người cô.
Thế là xong!
Cô đã mất hút trong màn đêm.
Sói Lam chưa kịp mừng vì em chạy thoát. Bất ngờ một gã to như gấu đúng sựng trước mặt nó, hai tay vung một thân cây đang bốc cháy. Choáng váng. Đầu Sói Lam như nổ tung. Và màn đêm. Nó ngã xuống, ngã xuống, cứ xoay tròn và rơi mãi trong màn đêm đầy tia lửa.

(Khi tỉnh lại, Sói Lam chỉ mở được một mắt. Nó đã bị đẩy tới năm hay sáu vườn thú trong suốt mười năm qua. Câu chuyện trở về với hình ảnh cậu bé yên lặng, chăm chú đứng trước chuồng sói. Sói rất vui được gặp lại cậu bé. Cậu bé chính là kỉ niệm cuối cùng của sói. Con ngươi trong mắt sói bùng lên như một ngọn lửa bao quanh cậu bé đầy thắc mắc: “Còn cậu? Cậu ấy? Cậu là ai? Hả? Cậu là ai? Mà tên cậu là gì nhỉ?”)

(3)

Đây không phải lần đầu tiên có người hỏi tên cậu bé. Hồi đầu có nhiều đứa trẻ khác hỏi...

• Ê này, cậu mới đến đây hả?

Cậu từ đâu tới đấy?

• Bố cậu làm gì?

Cậu mấy tuổi?
Cậu học lớp mấy?
Có biết chơi trò chòi cao không?
Toàn những câu hỏi trẻ con.

Nhưng thường mọi người hỏi giống câu Sói Lam vừa nảy ra trong đầu:
Cậu tên là gì?
Và chưa hề có ai hiểu được câu trả lời của cậu bé.

• Tôi tên là Phi Châu.

Phi Châu ư? Đấy là tên nước chứ có phải tên người đâu!
Và họ cười.

• Nhưng tên tôi là Phi Châu thật mà. [...]

Song cậu bé biết rõ là một cái tên sẽ chẳng nói lên điều gì nếu không có chuyện của nó. Cũng như một con sói trong vườn thú: Nó sẽ chỉ là một con thú bình thường như bao con khác nếu người ta không biết chuyện về cuộc đời nó.
“Được rồi, Sói Lam ơi, ta sẽ kể cho mi nghe chuyện của ta.”
Và đến lượt con mắt của cậu bé chuyển động.
Như một ánh sáng vụt tắt. Hoặc cảm giác như một đường hầm bị sập dưới lòng đất. Phải rồi, một đường hầm giống một cái hang cáo mà Sói Lam từng chui vào. Càng vào sâu thì càng mờ mịt.

Chẳng mấy chốc thì tối om, không còn giọt nắng nào. Ngay tới đầu ngón chân mình Sói Lam cũng không nhìn thấy. Không biết nó chìm trong con mắt của cậu bé như thế bao lâu rồi nhỉ? Thật khó nói. Nhiều phút trôi qua tưởng chừng như hàng năm trời. Mãi tới lúc, một giọng nói nhỏ nhẹ cất lên từ sâu trong bóng đêm:
“Đây rồi, Sói Lam ơi, đây là nơi có kỉ niệm đầu tiên của ta đó!”

(Vào một đêm hãi hùng do chiến tranh ở châu Phi, cậu bé Phú Châu mồ côi được một người phụ nữ tốt bụng đưa tiền cho lão Toa lái buôn và nhờ lão đưa đi thật xa. Cậu bé và lạc đà một bướu tên là Hàng Xén đã trở thành đôi bạn thân thiết. Rất nhiều lần, lão Toa lái buôn đã cố tìm cách bỏ rơi cậu bé. Nhưng lạc đà kiên quyết không đi nếu không có cậu. Một buổi sáng, lão Toa đã bán lạc đà Hàng Xén trong thành phố và bán cậu bé Phủ Châu cho Vua Dê.)

(4)

Sau khi lão Toa đi rồi, Phi Châu phải mất hàng giờ để tìm Hàng Xên. Nhưng chẳng thấy.
“Nó không thể rời thành phố được, nó không thể đi đâu một bước mà không có tôi! Nó đã hứa với tôi thế rồi mà!”

Cậu hỏi thăm những người qua đường. Và mọi người trả lời cậu rằng:
Cậu bé ơi, ở đây ngày nào người ta chẳng bán đến hàng nghìn con lạc đà!
Cậu hỏi cả những đứa trẻ trạc tuổi cậu:

• Các bạn có nhìn thấy một con lạc đà một bướu có đôi mắt mơ màng không?

Bọn trẻ cười vang:

• Lạc đà một bướu nào chẳng mơ màng!

Cậu hỏi cả những con lạc đà:
Một chú lạc đà một bướu to như đồi cát ấy!
Hội lạc đà nhìn chú từ trên cao:

• Cậu bé ơi, chúng tôi toàn nam thanh nữ tú thôi, không có lạc đà một bướu đâu...

Và tất nhiên cậu hỏi cả những người mua lạc đà:
Một chú lạc đà một bướu rất đẹp màu cát mà bác lái buôn Toa đã bán đi...
Bán bao nhiêu? – Mấy người mua hỏi, vì họ chỉ quan tâm vậy thôi.
Câu cứ đi hỏi suốt cho tới lúc Vua Dê nổi cáu:

• Này, Phi Châu, không phải mày ở đây để tìm con lạc đà nhé, mày ở đây để chăn đàn cừu và dê của tao nghe chưa! [...]

Phi Châu đã ở lại chăn cừu cho Vua Dê được tròn hai năm. Dân trong vùng Châu Phi Xám (1) vô cùng ngạc nhiên, không tin lắm vào chuyện này.
Thuường lão già không giữ người chăn cừu nào quá hai tuần. Cậu có mẹo gì vậy?
Phi Châu không hề có bí mật gì. Cậu là một người chăn cừu tốt, chỉ có vậy thôi. Cậu đã hiểu ra một điều rất đơn giản: Đàn cừu và dê không có kẻ thù. Nếu thi thoảng có sư tử hay báo ăn thịt một con dê cái thì chỉ vì nó đói. Phi Châu đã giải thích điều này với Vua Dê.

Vua Dê này, nếu ông muốn lũ sư tử không tấn công đàn cừu và dê thì ông phải cho chúng ăn.

• Nuôi bọn sư tử ư?

Vua Dê lấy tay vê bộ ria.
Được, Phi Châu ạ, hay đấy.

Và thế là cứ chỗ nào Phi Châu đưa dê tới gặm cỏ là lão cũng để sẵn những miếng thịt to đùng đem từ thành phố về.
Phần của mày đây nhé Sư Tử, đừng có đụng vào bọn cùru cái của tao đấy.
Lão Sư Tử Già của Châu Phi Xám lượn qua những khu để thịt chẳng cần vội vàng.

• Mày đúng là một thằng chăn cừu buồn cười thật.

Và lão vào bàn ăn.
Với tên Bảo thì Phi Châu nói chuyện lâu hơn. Vào buổi tối Báo bò sát gần đàn dê và cùnu. Phủ Châu đã đề phòng rất chắc và nói:

• Báo này, đùng có bò như rắn thế, tôi nghe thấy tiếng anh rồi đấy.

(1) Trong tác phẩm, nhà văn gọi tên các vùng đất châu Phi bằng màu sắc. Châu Phi Xám là nơi có những cánh đồng mênh mông rặt cỏ khô. Châu Phi Vàng là vùng đất của biển cát sa mạc. Châu Phi Xanh là nơi có nhiều cây cao và rậm rạp như những đám mây.

Báo vô cùng ngạc nhiên thò đầu ra khỏi bụi cỏ khô.
Làm sao mà cậu nghe thấy hả chăn cùnu?
Chưa hề có ai nghe được tiếng ta đâu.

• Tôi từ Châu Phi Vàng tới. Ở đó không gian lặng như tờ, không hề có tiếng động, làm cho tai rất thính. Tôi có thể nói cho anh là có hai con rận đang cãi nhau trên vai anh đấy.

Và Báo ngoạm nhai luôn hai con rận.

• Thấy chưa, Phi Châu nói, tôi cần nói chuyện với anh.

Báo ta rất háo hức nên ngồi xuống ngay và lắng nghe.

• Anh là một tay đi săn tuyệt vời, Báo ạ. Anh chạy nhanh hơn bất kể loài thú nào, lại còn nhìn được xa hơn. Đây cũng là ưu điểm của người chăn cùru.

Im lặng. Có tiếng một con voi rít từ rất xa.
Và tiếp sau đó là tiếng súng nổ.
Toán đi săn lạ, Phi Châu thì thầm.
Đúng rồi, chúng quay trở lại đấy, Báo nói, hôm qua ta vừa thấy chúng.
Một phút buồn bã.
Bảo ơi, anh chăn cừu với tôi nhé?
Ta sẽ làm được gì?
Phủ Châu nhìn Báo một hồi lâu. Hai giọt nước mắt khóc từ lúc nào, giờ đã khô lại làm thành hai vệt đen dài tới tận mép.

• Bảo này, anh cần có một người bạn, và tôi cũng vậy.

Chuyện xảy ra với Báo như vậy. Phủ Châu và Báo đã trở thành đôi bạn thân thiết, không thể tách rời.

(Đa-ni-en Pen-nắc, Mắt sói, Giắc-cơ Phéc-răng-đê (Jacques Ferrandez) minh hoạ, Ngân Hà dịch, NXB Hội Nhà văn, Hà Nội, 2014, tr: 23-103)

Đa-ni-en Pen-nắc sinh năm 1944, là nhà văn lớn người Pháp. Thời thơ ấu, ông đã theo gia đình sống ở châu Âu, châu Á, châu Phi. Trải nghiệm phong phú từ cuộc sống luôn chuyển dịch ấy đã trở thành chất liệu quan trọng trong sáng tác của ông sau này. Đa-ni-en Pen-nắc thành công với nhiều thể loại: tiểu luận, tự truyện, tiểu thuyết, truyện tranh, kịch bản phim,... Một số tác phẩm nổi tiếng viết cho thiếu nhi của ông đã được dịch sang tiếng Việt: Cún bụi đời (1982), Mắt sói (1984), Nỗi buồn thời cắp sách (2007),...

Mắt sói là một trong những tác phẩm kinh điển của văn học thiếu nhi Pháp và đã được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới.

Trích, NGUYỄN THÀNH LONG

Chúng ta vừa qua Sa Pa, bác không nhận ra ư? – Người lái xe bỗng nhiên lại hỏi.

• Có. Tôi có nhận ra. Sa Pa bắt đầu với những rặng đào. Và với những đàn bò lang cổ có đeo chuông ở các đồng cỏ trong lũng hai bên đường. Chỗ ấy là Tả Phình phải không bác? – Nhà hoạ sĩ hỏi.
• Vâng. Bác không thích dùng lại Sa Pa ạ?

Thích chứ, thích lắm. Thế nào tôi cũng về ở hẳn đấy. Tôi đã định thế. Nhưng bây giờ chưa phải lúc.
Bác sợ Sa Pa buồn chứ gì?
Nhà hoạ sĩ phá lên cười:

• Buồn thì ai mà chả sợ? Nó như con gián gậm nhấm người ta. Tốt hơn là tránh nó để làm việc đời.

Những nét hớn hở trên mặt người lái xe chợt duỗi ra rồi bẵng đi một lúc, bác không nói gì nữa. Còn nhà hoạ sĩ và cô gái cũng nín bặt, vì cảnh trước mặt bỗng hiện lên đẹp một cách kì lạ. Nắng bây giờ bắt đầu len tới, đốt cháy rìùng cây. Những cây thông chỉ cao quá đầu, rung tít trong nắng những ngón tay bằng bạc dưới cái nhìn bao che của những cây tử kinh (2) thỉnh thoảng nhô cái đầu màu hoa cà lên trên màu xanh của rừng. Mây bị nắng xua, cuộn tròn lại

(1) Sa Pa: thị xã thuộc tỉnh Lào Cai, ngày nay là địa điểm du lịch nổi tiếng của nước ta, tuy nhiên ở thời điểm Nguyễn Thành Long sáng tác truyện ngắn này, Sa Pa còn là nơi xa xôi, hiểm trở và hoang vu.

(2) Tử kinh: một loại cây thân gỗ, hoa có nhiều màu như hồng, đỏ tím, tím nhạt,...

từng cục, lăn trên các vòm lá ướt sương, rơi xuống đường cái, luồn cả vào gầm xe. Giữa lúc đó, xe dùng sít lại. Hai ba người kêu lên một lúc:

• Cái gì thế?

Bác lái xe xướng to:

• Cho xe nghỉ một lúc lấy nước. Luôn tiện bà con lót dạ. Nửa tiếng, các ông, các bà nhé.

Trong lúc mọi người xôn xao vui vẻ phía sau lưng, bác lái xe quay sang nhà hoạ sĩ nói vội vã:

• Tôi sắp giới thiệu với bác một trong những người cô độc nhất thế gian. Thế nào bác cũng thích vẽ hắn.

Không hiểu sao nói đến đây, bác lái xe lại liếc nhìn cô gái. Cô bất giác đỏ mặt lên.
Một anh thanh niên hai mươi bảy tuổi! Đây là đỉnh Yên Sơn, cao hai nghìn sáu trăm mét. Anh ta làm công tác khí tượng kiêm vật lí địa cầu). Cách đây bốn năm, có hôm tôi cũng đang đi thế này chợt thấy một khúc thân cây chắn ngang đường, phải hãm lại. Một anh thanh niên ở đâu chạy đến, hè với tôi và khách đi xe đẩy khúc cây ra một bên cho xe đi. Hỏi ở đây mà ai đẩy cây ra giữa đường thế này, anh chỉ đỏ mặt. Thi ra anh ta mới lên nhận việc, sống một mình trên đỉnh núi, bốn bề chỉ cây cỏ và mây mù lạnh lẽo, chưa quen, thèm người quá, anh ta kiếm kế dùng xe lại để gặp chúng tôi, nhìn trông và nói chuyện một lát. Kia, anh ta kia.
Những lời giới thiệu trước ấy làm nhà hoạ sĩ già xúc động mạnh khi nhìn thấy người con trai tầm vóc bé nhỏ, nét mặt rạng rỡ từ trên sườn núi trước mặt chạy lại chỗ xe đỗ. Ông không chú ý cô con gái cũng víu chặt vào vai ông, nửa vì tò mò, nửa vì để tự vệ chống lại một cái gì đó. Người con trai đưa cho bác lái xe một gói nhỏ:
Cái gì thế này? – Bác lái xe hỏi.
Củ tam thất(2) cháu vừa đào thấy. Cháu gửi bác gái ngâm rượu uống. Hôm nọ bác chẳng bảo bác gái vừa ốm dậy là gì?
Bác lái xe cũng rút từ túi cửa xe ra một gói giấy:
Còn đây là sách tôi mua hộ anh.
Người con trai mừng quýnh cầm cuốn sách còn đang cười cười nhìn khắp khách đi xe bây giờ đã xuống đất tất cả. Kẻ đang vươn vai, người ngồi bệt xuống ven đường giở thức ăn mang theo ra. Bác lái xe dắt anh ta lại chỗ nhà hội hoạ và cô gái:
Đây, tôi giới thiệu với anh một hoạ sĩ lão thành nhé. Và cô đây là kĩ sư nông nghiệp. Anh đưa khách về nhà đi. Tuổi già cần nước chè: ở Lào Cai đi sớm quá. Anh hãy đưa ra cái món chè pha nước mưa thơm như nước hoa của Yên Sơn nhà anh.

(1) Vật lí địa cầu. khoa học nghiên cứu những tính chất vật lí của Trái Đất và các quá trình vật lí xảy ra trong Trái Đất và khí quyển.

(2) Tam thất. một loại thảo dược, sống lâu năm, thường mọc ở một số vùng núi cao, rễ và củ dùng để chữa bệnh, bồi bổ sức khoẻ.

[...] Và tất nhiên cậu hỏi cả những người mua lạc đà:

Một chú lạc đà một bướu rất đẹp màu cát mà bác lái buôn Toa đã bán đi...

(Đa-ni-en Pen-nắc, Mắt sói)

Anh thanh niên đỏ mặt, rõ ràng luống cuống:

• Vâng, mời bác và cô lên chơi. Nhà cháu kia. Lên cái bậc cấp kia, trên ấy có cái

nhà đấy. Nước sôi đã có sẵn, nhưng cháu về trước một tí. Bác và cô lên ngay nhé.
Nói xong, anh chạy vụt đi, cũng tất tả như khi đến.
Bác và cô lên với anh ấy một tí. Thế nào bác cũng thích vẽ anh ta. – Người lái xe
lại nói.
Hoạ sĩ nghĩ thầm: “Khách tới
bất ngờ, chắc cu cậu chưa kịp quét
tước dọn dẹp, chưa kịp gấp chăn
chẳng hạn.”. Ông rất ngạc nhiên khi
bước lên bậc thang bằng đất, thấy
người con trai đang hái hoa. Còn cô
kĩ sư chỉ “ô” lên một tiếng! Sau gần
hai ngày, qua ngót bốn trăm cây số
đường dài cách xa Hà Nội, đúng
trông mây mù ngang tầm với chiếc
cầu vồng kia, bỗng nhiên lại gặp hoa
dơn, hoa thược dược, vàng, tím, đỏ,
hồng phấn, tổ ong.... ngay lúc dưới kia là mùa hè, đột ngột và mừng rỡ, quên mất e lệ,
cô chạy đến bên người con trai đang cắt hoa. Anh con trai, rất tự nhiên như với một
người bạn đã quen thân, trao bỏ hoa đã cắt cho người con gái, và cũng rất tự nhiên,
cô đỡ lấy.

• Tôi cắt thêm mấy cành nữa. Rồi cô muốn lấy

bao nhiêu nữa, tuỳ ý. Cô cứ cắt một bỏ rõ to vào.
Có thể cắt hết, nếu cô thích. Tôi không biết kỉ niệm
thế nào cho thật long trọng ngày hôm nay. Bác và
cô là đoàn khách thứ hai đến thăm nhà tôi từ Tết.
Và cô là cô gái thứ nhất từ Hà Nội lên tới nhà tôi từ bốn năm nay.
Người con trai nói to những điều đáng lẽ người ta chỉ nghĩ. Cũng là những điều ta
ít nghĩ. Việc ấy làm bác già và cô gái cảm động và cuốn hút ngay. Cô ôm bó hoa vào
ngực, bạo dạn nhìn thẳng vào mặt anh. Anh thanh niên bắt gặp cái nhìn đó, phủi vội
giọt mồ hôi trên sống mũi, mỉm cười, hạ giọng hỏi:

• Cũng đoàn viên, phỏng?
• Vâng. - Cô gái sẽ nói.

Thôi, chấm dứt tiết mục hái hoa – người con trai bất chợt quyết định. – Bác lái xe
chỉ cho ba mươi phút thôi. Hết năm phút rồi. Cháu nói qua công việc của cháu năm phút.
Còn hai mươi phút, mời bác và cô vào nhà uống chè, cho cháu nghe chuyện. Cháu thèm
nghe chuyện dưới xuôi lắm. Công việc của cháu cũng quanh quẩn ở mấy chiếc máy
ngoài vườn này thôi. Những cái máy vườn trạm khí tượng nào cũng có. Dãy núi này có

một ảnh hưởng quyết định với gió mùa đông bắc đối
với miền Bắc nước ta. Cháu ở đây có nhiệm vụ đo gió,
đo mưa, đo nắng, tính mây, đo chấn động mặt đất, dự
vào việc báo trước thời tiết hằng ngày, phục vụ sản
xuất, phục vụ chiến đấu. Đây là máy móc của cháu.
Cái thùng đo mưa này, ở đâu bác cũng trông thấy, mưa xong đổ nước ra cái cốc lì phân
mà đo. Cái này là máy nhật quang kí (1), ánh sáng mặt trời xuyên qua cái kính này, đốt các
mảnh giấy này, cứ theo mức độ, hình dáng vết cháy mà định nắng. Đây là máy Vin, nhìn
khoảng cách giữa các răng cưa mà đoán gió. Ban đêm không nhìn mây, cháu nhìn gió lay
lá, hay nhìn trời, thấy sao nào khuất, sao nào sáng, có thể nói được mây, tính được gió.
Cái máy nằm dưới sâu kia là máy đo chấn động vỏ quả đất. Cháu lấy những con số, mỗi
ngày bảo về “nhà” bằng máy bộ đàm (2): bốn giờ, mười một giờ, bảy giờ tối, lại một giờ
sáng. Bản báo ấy trong ngành gọi là “ốp”. Công việc nói chung dễ, chỉ cần chính xác.
Gian khổ nhất là lần ghi và báo về lúc một giờ sáng. Rét, bác ạ. Ở đây có cả mưa tuyết
đấy. Nửa đêm đang nằm trong chăn, nghe chuông đồng hồ chỉ muốn đưa tay tắt đi. Chui
ra khỏi chăn, ngọn đèn bão vặn to đến cỡ nào vẫn thấy là không đủ sáng. Xách đèn ra
vườn, gió tuyết và lặng im ở bên ngoài như chỉ chực đợi mình ra là ào ào xô tới. Cái lặng
im lúc đó mới thật dễ sợ: nó như bị gió chặt ra từng khúc, mà gió thì giống những nhát
chổi lớn muốn quét đi tất cả, ném vứt lung tung... Những lúc im lặng lạnh cóng mà lại
hừng hực như cháy. Xong việc, trở vào, không thể nào ngủ lại được.
Anh thanh niên đang nói, dừng lại. Và tại sao hoạ
sĩ cảm giác mình bối rối? Vì nhác thấy người con gái
nhỏ nhé, e lệ, đứng giữa các luống dơn, không cần
hái hoa nữa, ôm nguyên bó hoa trong tay, lắng tai
nghe? Vì hoạ sĩ đã bắt gặp một điều thật ra ông vẫn
ao ước được biết, ôi, một nét thôi đủ khẳng định một tâm hồn, khơi gợi một sáng tác,
một nét mới đủ là giá trị một chuyến đi dài.

• Anh nói nữa đi. – Ông giục.

Báo cáo hết! – Người con trai vụt trở lại giọng vui vẻ. – Năm phút nữa là mười.
Còn hai mươi phút thôi. Bác và cô vào trong nhà. Chè đã ngấm rồi đấy.
Thì giờ ngắn ngủi còn lại thúc giục cả chính người hoạ sĩ già. Ông theo liền anh
thanh niên vào trong nhà, đảo nhìn qua một lượt trước khi ngồi xuống ghế. Một căn nhà
ba gian, sạch sẽ, với bàn ghế, sổ sách, biểu đồ, thống kê, máy bộ đàm. Cuộc đời riêng
của anh thanh niên thu gọn lại một góc trái gian với chiếc giường con, một chiếc bàn
học, một giá sách. Hoạ sĩ còn đang nheo mắt cổ đọc tên các sách trên giá thì cô gái đã
bước tới, dường như làm việc ấy hộ bố. Cô không trở lại bàn giữa và ngồi ngay xuống
trước chiếc bàn học con, lật xem bia một cuốn sách rồi để lại nguyên lật mở như cũ. Anh
thanh niên rót nước chè mời bác già, ngoảnh lại tìm cô gái, thấy cô đang đọc, liền bưng
cái chén con đến yên lặng đặt trước mặt cô.

(1) Máy nhật quang kí máy đo cường độ ánh sáng mặt trời.
(2) Máy bộ đàm: thiết bị di động cảm tay, dùng để liên lạc trực tiếp trong một nhóm máy bằng cách thu phát sóng vô tuyến.

Hoạ sĩ nhấp chén trà nóng ba ngày nay ông mới lại gặp, không giấu vẻ thích thú,
tự rót lấy một chén nữa, nói luôn:

• Ta thoả thuận thế này. Chuyện dưới xuôi, mười ngày nữa trở lại đây, tôi sẽ kể anh

nghe. Tôi sẽ trở lại, danh dự đấy. Tôi cũng muốn biết cái yên lặng lúc một giờ sáng
chon von trên cao nó thế nào. Bây giờ có cả ba chúng ta đây, anh hãy kể chuyện anh
đi. Sao người ta bảo anh là người cô độc nhất thế gian? Rằng anh “thèm người lắm?
Anh thanh niên bật cười khanh khách:
Các từ ấy đều là của bác lái xe. Không, không đúng đâu. Một mình thì anh bạn
trên trạm đỉnh Phan-xi-păng (Fansipan) ba nghìn một trăm bốn mươi hai mét kia mới
một mình hơn cháu. Làm khí tượng, ở được cao thế mới là lí tưởng chứ.
Anh hạ giọng nửa tâm sự, nửa đọc lại một điều rõ ràng đã ngẫm nghĩ nhiều:
Hồi chưa vào nghề, những đêm bầu trời đen
kịt, nhìn kĩ mới thấy một ngôi sao xa, cháu cũng
nghĩ ngay ngôi sao kia lẻ loi một mình. Bây giờ làm
nghề này cháu không nghĩ như vậy nữa. Vả, khi
ta làm việc, ta với công việc là đôi, sao gọi là một mình được? Huống chỉ việc của
cháu gắn liền với việc của bao anh em, đồng chí dưới kia. Công việc của cháu gian
khổ thế đấy, chứ cất nó đi, cháu buồn đến chết mất. Còn người thu ai mà chả “thèm”
hở bác? Mình sinh ra là gi, minh đẻ ở đâu, mình vì ai mà làm việc? Đấy, cháu tự nói
với cháu thế đấy. Bác lái xe đi, về Lai Châu cứ đến đây dừng lại một lát. Không vào
giờ “ốp” là cháu chạy xuống chơi, lâu thành lệ. Cháu bỗng dưng tự hỏi: Cái nhớ xe,
nhớ người ấy thật ra là cái gì vậy? Nếu là nỗi nhớ phồn hoa đô hội thì xoàng. Cháu ở
liền trong trạm hàng tháng. Bác lái xe bao lần dùng, bóp còi toe toe, mặc, cháu gan
lì nhất định không xuống. Ấy thế là một hôm, bác lái phải thân hành lên trạm cháu.
Cháu nói: “Đấy, bác cũng chẳng “thèm” người là gì?".
Anh xoay sang người con gái đang một mắt đọc cuốn sách, một mắt lắng nghe,
chân cô đung đưa khe khẽ, nói:
Và cô cũng thấy đấy, lúc nào tôi cũng có người trò chuyện. Nghĩa là có sách ấy
mà. Mỗi người viết một vẻ.
Quê anh ở đâu thế? – Hoạ sĩ hỏi.

• Quê cháu ở Lào Cai này thôi. Năm trước, cháu tưởng cháu được đi xa lắm cơ đấy,

hoá lại không. Cháu có ông bố tuyệt lắm. Hai bố con cùng viết đơn xin ra lính đi mặt
trận. Kết quả: bố cháu thắng cháu một – không. Nhân dịp Tết, một đoàn các chú lái
máy bay lên thăm cơ quan cháu ở Sa Pa. Không có cháu ở đấy. Các chú lại cử một chú
lên tận đây. Chú ấy nói nhờ cháu có góp phần phát hiện một đám mây khô, mà ngày ấy,
tháng ấy, không quân ta hạ được bao nhiêu phản lực Mỹ trên cầu Hàm Rồng. Đối với cháu,
thật là đột ngột, không ngờ lại là như thế. Chú lái máy bay có nhắc đến bố cháu, ôm cháu
mà lắc: “Thế là một – hoà nhé! Chưa hoà đâu bác ạ. Nhưng từ hôm ấy, cháu sống thật

hạnh phúc. Ơ, bác vẽ cháu đấy ư? Không, không, đùng vẽ cháu! Để cháu giới thiệu với
bác những người khác đáng cho bác vẽ hơn.
Phải, người hoạ sĩ già vừa nói chuyện, tay vừa
bất giác hí hoáy vào cuốn sổ tì lên đầu gối. Hơn
bao nhiêu người khác, ông biết rất rõ sự bất lực
của nghệ thuật, của hội hoạ trong cuộc hành trình
vĩ đại là cuộc đời. Ông thấy ngòi bút của ông bất
lực trên từng chặng đường đi nhỏ của ông, nhưng nó như là một quả tim nữa của ông,
hay chính là quả tim cũ được “đề cao” lên, do đó mà ông khao khát, mà ông yêu thêm
cuộc sống. Thế nhưng, đối với chính nhà hoạ sĩ, vẽ bao giờ cũng là một việc khó,
nặng nhọc, gian nan. Làm một bức chân dung, phác hoạ như ông làm đây, hay rồi vẽ
dầu, làm thế nào làm hiện lên được mẫu người ấy? Cho người xem hiểu được anh ta,
mà không phải hiểu như một ngôi sao xa? Và làm thế nào đặt được chính tấm lòng
của nhà hoạ sĩ vào giữa bức tranh đó? Chao ôi, bắt gặp một con người như anh ta là
một cơ hội hãn hữu cho sáng tác, nhưng hoàn thành được sáng tác còn là một chặng
đường dài. Mặc dù vậy, ông đã chấp nhận sự thử thách.
Để khỏi vô lễ, người con trai vẫn ngồi yên cho ông vẽ, nhung cho là mình không
xứng với thử thách ấy, anh vẫn nói:

• Không, bác đừng mất công vẽ cháu! Cháu giới thiệu với bác ông kĩ sư ở vườn rau

dưới Sa Pa! Ngày này sang ngày khác ông ngồi im trong vườn su hào, rình xem cách
ong lấy phẩn, thụ phấn cho hoa su hào. Rồi, để được theo ý mình, tự ông cầm một chiếc
que, mỗi ngày chín mười giờ sáng, lúc hoa tung cánh, đi từng cây su hào làm thay cho
ong. Hàng vạn cây như vậy. Để củ su hào nhân dân toàn miền Bắc nước ta ăn được to
hơn, ngọt hơn trước. Ông kĩ sư làm cháu thấy cuộc đời đẹp quá. Bác về Sa Pa vẽ ông ta
đi, bác. Hay là, đồng chí nghiên cứu khoa học ở cơ quan cháu ở dưới ấy đấy. Có thể nói
đồng chỉ ấy trong tư thế sẵn sàng suốt ngày chờ sét. Nửa đêm mưa gió rét buốt, mặc,
cứ nghe sét là đồng chỉ choảng choàng chạy ra. Như thể mười một năm. Mười một năm
không một ngày xa cơ quan. Không đi đến đâu mà tìm vợ. Đồng chí cứ sợ nhỡ có sét
lại vắng mặt mình. Đồng chí đang làm một cái bản đồ sét riêng cho nước ta. Có cái bản
đồ ấy thì lắm của lắm bác ạ. Của chìm nông, của chim sâu trong lòng đất đều có thể
biết, quý giá lắm. Trán đồng chí cứ hói dần đi. Nhưng cái bản đồ sét thi sắp xong rồi.
Trong cái lặng im của Sa Pa, dưới những dinh thự cũ kĩ của Sa Pa, Sa Pa mà chỉ
nghe tên, người ta đã nghĩ đến chuyện nghỉ ngơi, có những con người làm việc và lo
nghĩ như vậy cho đất nước.
Cũng may mà bằng mấy nét, hoạ sĩ ghi xong lần
đầu gương mặt của người thanh niên. Người con
trai ấy đáng yêu thật, nhưng làm cho ông nhọc quá.
Với những điều làm cho người ta suy nghĩ về anh.
Và về những điều anh suy nghĩ trong cái vắng vẻ
vòi vọi hai nghìn sáu trăm mét trên mặt biển, cuồn cuộn tuôn ra khi gặp người.

Những điều suy nghĩ đúng đắn bao giờ cũng có những vang âm, khơi gợi bao điều suy
nghĩ khác trong óc người khác, có sẵn mà chưa rõ hay chưa được đúng. Ví dụ như
quan niệm về cái đất Sa Pa mà ông quyết định sẽ chỉ đến để nghỉ ngơi giai đoạn cuối
trong đời, mà ông yêu nhưng vẫn còn tránh. [...]
Trời ơi, chỉ còn có năm phút!
Chính là anh thanh niên giật mình nói to, giọng cười nhưng đầy tiếc rẻ. Anh chạy
ra nhà sau, rồi trở vào liền, tay cầm một cái làn. Nhà hoạ sĩ tặc lưỡi đứng dậy. Cô gái
cũng đứng lên, đặt lại chiếc ghế, thong thả đi đến
chỗ bác giả.
Ô! Cô còn quên chiếc mùi soa đây này!
Anh thanh niên vừa vào, kêu lên. Đê người con
gái khỏi trở lại bàn, anh lấy chiếc khăn tay còn vo
tròn cặp giữa cuốn sách tới trả cho cô gái. Cô kĩ sư mặt đỏ ủng, nhận lại chiếc khăn và
quay vội đi.
Chào anh. – Đến bậu cửa, bỗng nhà hoạ sĩ giả quay lại chụp lấy tay người thanh
niên lắc mạnh. – Chắc chắn rồi tôi sẽ trở lại. Tôi ở với anh ít hôm được chứ?
Đến lượt cô gái từ biệt. Cô chia tay ra cho anh nắm, cẩn trọng, rõ ràng, như người
ta cho nhau cái gì chứ không phải là cái bắt tay. Cô nhìn thẳng vào mắt anh – những
người con gái sắp xa ta, biết không bao giờ gặp ta nữa, hay nhin ta như vậy.
Chào anh.
Lần đầu, chính là anh thanh niên quay mặt đi. Anh ấn cái làn vào tay bác già và nói
vội vã:
Cái này để ăn trưa cho bác, cho cô và bác lái xe. Cháu có bao nhiêu là trứng, ăn
không xuể. Cháu không tiễn bác và cô ra xe được, vì gần tới giờ “ốp” rồi. Thôi chào
bác, chào cô. Bác sẽ trở lại nhé.
Hai ông con theo bậc cấp bước xuống đồi, đến mặt đường nhìn lên, không thấy
người con trai đúng đấy nữa. Anh ta đã vào nhà trong. Ông xách cái làn trứng, cô ôm
bó hoa to. Lúc bấy giờ, nắng đã mạ bạc cả con đèo, đốt cháy rừng cây hừng hực như
một bó đuốc lớn. Nắng chiếu làm cho bó hoa càng thêm rực rỡ và làm cho cô gái cảm
thấy mình rực rỡ theo. Hai người lững thững đi về phía chiếc xe đỗ, im lặng rất lâu.
Bỗng bác già nhìn chiếc đồng hồ nói một mình:
Thanh niên bây giờ lạ thật! Các anh chị cứ như con bướm. Mà đã mười một giờ,
đến giờ “ốp” đâu? Tại sao anh ta không tiễn mình đến tận xe nhỉ?
Cô gái liếc nhìn bác già một cái rất nhanh, tự nhiên hồi hộp, nhưng vẫn im lặng
Lào Cai tháng Sáu, Hà Nội tháng Bảy – 1970.
(33 truyện ngắn chọn lọc 1945 – 1975,
NXB Tác phẩm mới, Hà Nội, 1976, tr. 256-265)

• Nguyễn Thành Long (1925–1991) quê ở Quảng Nam,

là cây bút chuyên viết truyện ngắn và kí. Sáng tác của ông
thể hiện niềm tin yêu và sự gắn bó thiết tha với đất nước,
con người. Truyện ngắn của Nguyễn Thành Long có lối viết
nhẹ nhàng, giàu chất thơ, giọng văn trong sáng. Một số tác
phẩm chính: Bát cơm Cụ Hồ (1952); Những tiếng vỗ cánh
(1967); Giữa trong xanh (1972); Sáng mai nào, xế chiều nào
(1984);...

• Truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa được Nguyễn Thành Long sáng tác sau chuyến đi

thực tế Lào Cai năm 1970. Truyện được in lần đầu trong tập Giữa trong xanh.

(1) Đinh ninh: nhắc đi nhắc lại cho người khác nắm chắc, nhớ chắc (nghĩa trong văn bản).
(2) Chiến khu: vùng căn cứ của lực lượng cách mạng hay lực lượng kháng chiến.

(Bằng Việt – Lunu Quang Vũ, Hirong cây – Bếp lira,
NXB Văn học, Hà Nội, 1968, tr. 71-73)

• Bằng Việt sinh năm 1941, quê ở Hà Nội, thuộc thế hệ

nhà thơ trưởng thành trong thời kì kháng chiến chống đế quốc Mỹ.
Thơ ông trong trẻo, mượt mà, xúc cảm tinh tế, giàu suy tư. Một số
tác phẩm tiêu biểu: Hương cây – Bếp lửa (1968, in chung);
Những gương mặt, những khoảng trời (1973); Đất sau mưa (1977);
Khoảng cách giữa lời (1984); Ném câu thơ vào gió (2001); Oẳn tù tì
(2016);...

• Bài thơ Bếp lửa được sáng tác năm 1963, khi tác giả đang

là sinh viên học tập ở nước ngoài.

Phân tích một tác phẩm truyện là làm sáng tỏ chủ đề và những nét đặc sắc về
nghệ thuật của tác phẩm được thể hiện qua những yếu tố cơ bản của thể loại truyện
như cốt truyện, nhân vật, người kể chuyện,... Phần Viết của bài học này sẽ hướng dẫn
em viết bài văn phân tích một tác phẩm truyện theo định hướng đó.

Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ của Nguyễn Ngọc Thuần là
một tác phẩm văn học xuất sắc từng đoạt nhiều giải thưởng
trong nước và quốc tế về sách dành cho thiếu nhi. Đây là
một truyện dài có lời văn đẹp, trong sáng, giàu chất thơ.
Tác phẩm đã cuốn hút ta vào một thế giới tươi sáng,
trong trẻo và yên tĩnh lạ lùng.

Vìra nhắm mắt vìừa mở cửa sổ là truyện dài gồm 19 thiên
truyện nhỏ. Trong đó, nhân vật “tôi” – một cậu bé mười tuổi – đã
kể về những niềm vui, nỗi buồn trong cuộc sống hằng ngày

và cả những chuyện phiêu lưu li ki, chẳng hạn như bị lạc trong rừng, người bạn thân bị rắn
cắn. Nhân vật “tôi” sống giữa khung cảnh làng quê bình dị với bố mẹ giàu lòng nhân ái,
tinh tế, với những người láng giềng nồng hậu, chân tình và những người bạn hồn nhiên,
đáng yêu. Đặc biệt là cậu có một khu vườn rất rộng cùng những trải nghiệm tuyệt vời.
Ấn tượng nhất với tôi là thiên truyện có nhan đề cùng tên với tác phẩm: Vừa nhắm mắt
vừa mở cửa sổ. Nhân vật “tôi” kể về khu vườn rộng, có rất nhiều hoa và ngát hương thơm
của gia đình mình. Người bố đã dạy cho con trai cách nhận ra những bông hoa trong vườn
không phải bằng mắt mà bằng cảm giác của đôi bàn tay và mùi hương. Ở khu vườn đó,
cậu bé đã cảm nhận thế giới bằng tâm hồn tĩnh lặng, trí tưởng tượng phong phú và các
giác quan tỉnh nhạy: “Bạn hãy tưởng tượng, một buổi sáng mờ sương. Bạn vừa nhắm
mắt vừa mở cửa sổ và bạn chợt hiểu khu vườn nói gì”. Khi nhắm mắt lại, khu vườn “sẽ
lớn lên rất nhiều”. Cậu bé cũng có thể nhắm mắt và đoán được âm thanh đang ở cách
mình bao xa. Nhờ điều đó, bố cậu bé đã cứu được bạn Tí khỏi chết đuối. Sau này, nhờ
việc cảm nhận được mùi hương của các loài hoa mà cậu bé đã tìm được đường về nhà
khi cậu và các bạn bị lạc trong rừng. Trong câu chuyện, cậu bé hiểu rằng khu vườn là
một món quà bất tận. Khi khu vườn xuất hiện một loài hoa mới, cánh vàng nhuy trắng,
nhân vật “tôi” đã “âm thầm chờ đợi nó lớn lên, âm thầm nâng niu như một đứa trẻ”.
Đó chính là thái độ yêu quý, trân trọng và biết ơn thiên nhiên. Dường như nhà văn
muốn gửi đến người đọc một thông điệp: Hãy mở rộng mọi
giác quan, mở rộng tâm hồn minh để cảm nhận vẻ đẹp diệu ki
của sự sống, cỏ cây, đất trời.

Không chỉ miêu tả sự gắn kết giữa con người với thiên nhiên, tác phẩm còn là bài
ca về sự giao cảm đẹp đẽ, tinh tế giữa con người với con người. Tác phẩm là câu
chuyện ấm áp tình người: tình yêu thương của cha mẹ với con cái, tình nghĩa láng
giềng, tình cảm bạn bè và sự đồng cảm với những người xa lạ,... Chẳng hạn, trong câu
chuyện Ngày bí mật, khi cô Hồng mất đi đứa con đầu tiên, nhân vật “tôi” đã thể hiện
những suy tư về sự chia sẻ tinh tế trong cuộc sống: “Tôi vẫn còn nhớ mẹ thường hay
nói với tôi, khi một ai đó buồn, họ cần rất nhiều người để
chia sẻ. Nỗi buồn chỉ vơi đi bằng tình thương chứ không có
một phương thuốc nào hết. Khi chia sẻ một nỗi buồn, chúng
ta sẽ không buồn hơn, nhưng người khác lại vui hơn”.

Nhiều truyện trong Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ không có cốt truyện rõ ràng, chỉ
là những chuyện vụn vặt thường ngày, nhưng vẫn hết sức hấp dẫn. Bởi vì đằng sau các
câu chuyện bình dị ấy lại ẩn chứa những suy ngẫm thấm thía về cuộc sống. Chẳng hạn,
truyện Ghét cái răng khểnh đem đến bài học hãy luôn tự hào
về ngoại hình của mình
và tôn trọng nét riêng của người khác, bởi vì mỗi người đều
có “điều kì lạ riêng”. Các câu chuyện trong tác phẩm được kể
từ ngôi thứ nhất, qua lời một cậu bé mười tuổi nên rất hồn nhiên,

tươi tắn, thú vị. Từ cái nhìn trong sáng, ngộ nghĩnh của trẻ
thơ, thế giới quen thuộc tưởng như nhàm chán của người lớn
đã hiện ra mới mẻ, tinh khôi, tuyệt đẹp, chứa đầy các món
quả bí mật. Lời kể trong tác phẩm vì thế có giọng điệu gần
gũi, thân thương như những lời thủ thỉ, tâm tình, nhẹ nhàng
thấm vào lòng người. Trong nhiều câu chuyện, nhân vật “tôi” luôn muốn sẻ chia,
đối thoại với người đọc. Ví dụ: “Tôi cũng muốn kể cho các bạn nghe nữa, vì như vậy
các bạn sẽ giữ giùm tôi một điều bí mật... . Trong Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ,
Nguyễn Ngọc Thuần đã xây dựng thành công một số hình ảnh chứa đựng nhiều lớp nghĩa.
Khu vườn là một trong những hình ảnh xuyên suốt tác phẩm. Khu vườn là thế giới
tự nhiên tươi đẹp, là món quà thiên nhiên ban tặng cho con người. Khu vườn cũng là
món quà tinh thần con người trao tặng cho nhau trong cuộc sống. Khu vườn là nơi
bình yên nuôi dưỡng cho những điều tốt đẹp, điều thiện nảy mầm. Ở “Thay phần kết”,
nhà văn đã viết: “Bố tôi nói cần phải gieo những hạt mầm vào khu vườn, nhưng tôi
cũng biết, mỗi một gương mặt là một hạt mầm gieo vào trí tưởng tượng của tôi. Tôi có
nhiều khuôn mặt không ngừng mọc lên, những khuôn mặt buồn vui, những khuôn mặt
đẹp nhất.

Trong tác phẩm, người bố đã giải thích cho cậu bé về ý
nghĩa của món quà: “Một món quà bao giờ cũng đẹp. Khi ta
nhận hay cho một món quà, ta cũng đẹp lây vì món quà đó.”.
Có thể nói, Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ là một món quả đẹp mà người viết đã trao
tặng đến bạn đọc.

Có những trường hợp, người ra để đã ấn
định tác phẩm truyện cụ thể trong đề bài. Ví dụ:
+ Phân tích truyện ngắn Bầy chim chìa vôi
của Nguyễn Quang Thiều.
+ Cảm nhận của em về truyện ngắn Lặng lẽ
Sa Pa của Nguyễn Thành Long.

+ Vẻ đẹp của sự đồng cảm, gắn bó giữa con người và thế giới tự nhiên trong đoạn
trích tác phẩm Mắt sói của Đa-ni-en Pen-nắc.

• Nếu được tự chọn tác phẩm để phân tích, em cần liệt kê các tác phẩm mà mình

đã học, đã đọc và chọn trong số đó một truyện mà em ấn tượng nhất. Hãy ghi vắn tắt
một số thông tin cơ bản: tên tác phẩm, tác giả, thể loại (truyện ngắn hay tiểu thuyết),...

Để tìm ý cho bài viết, có thể đặt ra và trả lời các câu hỏi xoay quanh tác phẩm:

Đọc tác phẩm, em có cảm xúc như thế nào? Em ấn tượng nhất với tác phẩm ở
điều gì (nội dung, cốt truyện, nhân vật, nghệ thuật kể chuyện, ngôn ngữ,...)?

Ví dụ, trong bài viết tham khảo, ở phần Mở bài, người viết đã nêu cảm xúc và
ấn tượng chung về tác phẩm: “Đây là một truyện dài có lời văn đẹp, trong sáng, giàu
chất thơ. Tác phẩm đã cuốn hút ta vào một thế giới tươi sáng, trong trẻo và yên
tĩnh lạ lùng.”

• Nội dung chính của tác phẩm là gì?

Việc nêu ngắn gọn nội dung chính của tác phẩm truyện giúp những người chưa
từng đọc tác phẩm cũng có thể hiểu được ý kiến của em. Mặt khác, nội dung của truyện
chính là cơ sở quan trọng để em rút ra chủ đề của tác phẩm. Ví dụ, trong bài viết tham
khảo, ở đoạn văn thứ nhất của phần Thân bài, người viết đã nêu ngắn gọn nội dung
chính của tác phẩm.

Chủ đề của truyện là gì?

Ví dụ, ở bài viết tham khảo, chủ đề của truyện Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ được
tập trung nêu ở đoạn văn thứ hai và thứ ba của phần Thân bài. Các câu nêu trực tiếp
chủ đề của tác phẩm là: “Dường như nhà văn muốn gửi đến người đọc một thông điệp:
Hãy mở rộng mọi giác quan, mở rộng tâm hồn mình để cảm nhận vẻ đẹp diệu kì của sự
sống, cỏ cây, đất trời.”; “Không chỉ miêu tả sự gắn kết giữa con người với thiên nhiên,
tác phẩm còn là bài ca về sự giao cảm đẹp đẽ, tinh tế giữa con người với con người.”.

Tác phẩm có những nét đặc sắc gì về hình thức nghệ thuật (cốt truyện, ngôi kể,
nhân vật, ngôn ngữ,...)? Những nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật ấy có tác dụng
như thế nào trong việc thể hiện nội dung?

Em có thể chọn một vài yếu tố hình thức nghệ thuật đặc sắc nhất trong truyện để
phân tích. Ví dụ, bài viết tham khảo đã phân tích tác dụng của các yếu tố nghệ thuật
(cốt truyện, người kể chuyện, ngôn ngữ, hình ảnh) trong việc thể hiện chủ đề của
tác phẩm.

• Tác phẩm truyện có ý nghĩa, giá trị gì?

Khi phân tích truyện, cần khái quát được ý nghĩa, giá trị của tác phẩm. Chẳng hạn,
phần Kết bài của bài viết tham khảo đã khẳng định giá trị của tác phẩm Vừa nhắm mắt
vừa mở cửa sổ “là một món quà đẹp mà người viết đã trao tặng đến bạn đọc".

Hãy sắp xếp những ý đã tìm được ở trên vào các phần để có một dàn ý.

Khi viết bài, em cần lưu ý:

Bài viết cần đủ ba phần, trong đó phần Thân bài tập trung làm sáng tỏ chủ đề và
phân tích tác dụng của một vài nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật của tác phẩm truyện.

Bài viết cần có các luận điểm chính được sắp xếp theo trật tự lô-gíc; tránh rơi vào
việc chỉ kể lại diễn biến câu chuyện trong tác phẩm.

• Cần lựa chọn, trích dẫn và phân tích các bằng chứng tiêu biểu từ tác phẩm để

làm sáng tỏ ý kiến của người viết; tránh phân tích tác phẩm một cách chung chung.

Đọc lại bài viết, đối chiếu với yêu cầu của kiểu bài để thực hiện việc chỉnh sửa,
hoàn thiện. Lưu ý:

Bổ sung, chỉnh sửa nếu chưa nêu được chủ đề, chưa chỉ ra và phân tích được
tác dụng của một số nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật của tác phẩm truyện hoặc
phân tích chưa thuyết phục.

Nếu mỗi luận điểm chưa được làm sáng tỏ bằng các bằng chứng hoặc bằng
chứng chưa cụ thể, thuyết phục thì cần bổ sung, chỉnh sửa.

Trong cuộc sống, giới thiệu cho người khác về một cuốn sách là một việc cần thiết,
thú vị nhưng cũng có không ít thách thức. Bài giới thiệu cần cung cấp những thông tin
quan trọng nhất về cuốn sách, khẳng định và làm lan toả giá trị của cuốn sách giúp
người nghe hiểu và có thể tìm đọc nó. Phần Nói và nghe của bài học này sẽ hướng dẫn
em cách giới thiệu một cuốn sách (truyện).

Lựa chọn cuốn sách để giới thiệu: Em hãy
chọn một cuốn sách mà em yêu thích và cho rằng
có thể nhiều người chưa biết.

Chuẩn bị nội dung trình bày bằng việc ghi
ngắn gọn một số thông tin quan trọng như:

+ Lí do em muốn giới thiệu cuốn sách với
người nghe.

+ Nhan đề cuốn sách, thể loại tác phẩm, tác giả,
nhà xuất bản, năm xuất bản, số trang, sự đón nhận
của độc giả.

+ Đề tài, nội dung chính của cuốn
sách, bối cảnh, cốt truyện, nhân vật, chủ đề,
một vài nét nổi bật về nghệ thuật,...

+ Nhận xét, đánh giá của em về cuốn sách.

• Chuẩn bị sách, tranh ảnh (nếu có) để minh hoạ cho bài giới thiệu.

Trình bày các nội dung theo dàn ý đã chuẩn bị.

+ Mở đầu: Nêu tên cuốn sách và lí do em giới thiệu cuốn sách với người nghe.

+ Triển khai: Trình bày những thông tin quan trọng về cuốn sách (tác giả, năm
xuất bản, nội dung của tác phẩm, một vài nét nổi bật về nghệ thuật, sự đón nhận của
độc giả,...).

+ Kết luận: Nêu cảm nghĩ, đánh giá của em về cuốn sách, khích lệ người nghe tìm đọc.

• Cần điều chỉnh giọng nói, sử dụng cử chỉ, điệu bộ và các phương tiện hỗ trợ một

cách phù hợp để tạo nên sức hấp dẫn, thuyết phục cho bài nói.

Trao đổi về bài nói theo một số gợi ý sau:

Người nghe
Trao đổi về bài nói với tình thần xây dựng và
tôn trọng. Có thể trao đổi một số nội dung như:

• Sự ảnh hưởng của cuốn sách với bạn đọc.
• Những thông tin về cuốn sách (tác giả,

nhà xuất bản, năm xuất bản,...).

• Đề tài hay chủ đề của cuốn sách.
• Một số nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật

của cuốn sách.

• Sự phù hợp của việc sử dụng các yếu tố

phi ngôn ngữ (điệu bộ, cử chỉ, nét mặt,...)
với nội dung bài trình bày.

• Hiệu quả của các phương tiện hỗ trợ

(sách; hình ảnh tác giả, nhân vật,...) trong khi
trình bày (nếu có).
Người nói
Lắng nghe, phản hồi những ý kiến
của người nghe với tinh thần cầu thị:

• Tiếp thu những ý kiến góp ý mà

em cho là xác đáng.
Trả lời câu hỏi, giải thích thêm
những thông tin về cuốn sách mà
người nghe chưa rõ.

• Tự rút kinh nghiệm để hoàn thiện

nội dung bài giới thiệu và kĩ năng
trình bày bài nói.

Đặc điểm
Văn bản
Mắt sói
Lặng lẽ Sa Pa
Kiểu cốt truyện
Nhân vật
Chủ đề

Trích, O. HEN-RY(1) (O' HENRY)

(Tóm tắt phần đầu: Xiu (Sue) và Giôn-xi (Johnsy) là hai nữ hoạ sĩ nghèo cùng nhau thuê một căn hộ ở gần công viên Oa-sinh-ton (Washington). Vào mùa đông, Giôn-xi bị mắc chứng viêm phổi rất nặng khiến cô tuyệt vọng muốn buông xuôi tất cả, mặc cho Xiu hết lòng chăm sóc, động viên. Cô đếm ngược từng chiếc lá còn lại trên cây thường xuân ở bức tường gạch của toà nhà đối diện với cửa sổ. Giôn-xi tin rằng khi nào chiếc lá cuối cùng rụng thì cô cũng ra đi. Cụ Bơ-men là một hoạ sĩ nghèo, ngoài sáu mươi tuổi, thuê căn hộ dưới tầng của Xiu và Giôn-xi. Hơn bốn mươi năm qua, cụ luôn mơ ước vẽ một bức tranh kiệt tác nhưng chưa thực hiện được. Cụ kiếm được chút ít tiền bằng cách ngồi làm mẫu vẽ cho các nghệ sĩ trẻ cùng xóm.)
Khi hai người lên tới gác trên thì Giôn-xi đang ngủ. Xiu kéo tấm mành mành xuống che kín cửa sổ và ra hiệu cho cụ Bơ-men sang buồng bên cạnh. Sang đến nơi, họ ngoái ra ngoài cửa sổ, sợ sệt nhìn cây thường xuân(2) Rồi họ nhìn nhau, không nói mất một lúc. Một cơn mưa lạnh lẽo dai dẳng, pha lẫn tuyết đang đổ xuống. Cụ Bơ-men mặc chiếc áo sơ mi cũ màu xanh, ngồi làm một tay thợ mỏ già trên cái ấm đun nước lật úp giả làm một tảng đá (3)
Sáng hôm sau, Xiu tỉnh dậy sau khi chợp mắt được một giờ thì thấy Giôn-xi đang mở to cặp mắt thẫn thờ nhìn tấm mành mành màu xanh đã kéo xuống.

• Kéo nó lên, em muốn xem – cô thều thào ra lệnh.

Xiu làm theo một cách chán nản.
Nhưng ô kia, sau trận mưa vùi dập và những cơn gió phũ phàng kéo dài cả một đêm, tưởng chừng như không bao giờ dứt, vẫn còn một chiếc lá thường xuân bám trên

bức tường gạch. Đó là chiếc lá cuối cùng trên cây. Tuy ở gần cuống lá còn giữ màu xanh sẫm, nhưng rìa lá hình răng cưa đã nhuốm màu vàng úa, tuy vậy, chiếc lá vẫn dũng cảm bám vào cành cách mặt đất chừng sáu thước.

• Đó là chiếc lá cuối cùng – Giôn-xi nói. – Em cứ tưởng là nhất định hôm qua nó sẽ rụng. Em nghe thấy gió thổi. Hôm nay nó sẽ rụng thôi và cùng lúc đó thì em sẽ chết.

Em thân yêu – Xâu nói, cúi khuôn mặt hốc hác xuống gần gối. – Nếu em không còn muốn nghĩ đến mình nữa thì hãy nghĩ đến chị, chị sẽ làm gì đây?
Nhưng Giôn-xi không trả lời. Trong khắp thế gian, cái cô đơn nhất là một tâm hồn đã chuẩn bị sẵn sàng cho chuyến đi xa xôi, bí ẩn của mình. Những sợi dây ràng buộc cô với tình bạn, với thế gian này cứ lơi lỏng dần từng cái một thì ý nghĩ kì quặc kia hình như lại càng choán lấy tâm trí cô mạnh mẽ hơn.
Ngày hôm đó trôi qua và ngay cả trong ánh hoàng hôn, họ vẫn trông thấy chiếc lá thường xuân đơn độc bám lấy cái cuống của nó trên tường và rồi, cùng với màn đêm buông xuống, gió bấc lại lồng lộn, trong khi mưa vẫn đập mạnh vào cửa sổ và từ mái hiên thấp kiểu Hà Lan mưa rơi lộp độp xuống mặt đất.
Khi trời vừa hứng sáng thì Giôn-xi, con người tàn nhẫn, lại ra lệnh kéo mành lên.
Chiếc lá thường xuân vẫn còn đó.

Giôn-xi nằm nhìn lá hồi lâu. Rồi cô gọi Xiu đang quấy món cháo gà trên lò hơi đốt.

• Em thật là một con bé hư, chị Xiu ạ. Giôn-xi nói. - Có một cái gì đó đã làm cho chiếc lá cuối cùng kia vẫn còn đấy để cho em thấy rằng mình đã tệ như thế nào.

Muốn chết là một tội. Giờ thì chị có thể cho em xin tí cháo và chút sữa pha ít rượu vang đỏ và, không, mang cho em chiếc gương tay trước đã, rồi xếp những chiếc gối lại quanh em, để em ngồi dậy xem chị nấu nướng.
Một giờ sau cô lại nói:

• Xíu ơi, em hi vọng một ngày nào đó sẽ được vẽ vịnh Na-plơ (Naples)(1).

Buổi chiều, bác sĩ tới và khi ông ta về, Xiu kiếm có theo ông ra ngoài hành lang.
Được năm phần mười rồi – bác sĩ nói và cầm lấy bàn tay mảnh dẻ run rẫy của Xiu. – Chăm sóc chu đáo thì chị sẽ thẳng. Và bây giờ tôi phải xuống dưới nhà thăm một bệnh nhân khác. Tên ông cụ là Bơ-men, hình như là một nghệ sĩ gì đó. Cũng lại chúng sưng phổi, ông cụ già yếu, bệnh tình nguy kịch, chẳng còn hi vọng gì, nhưng hôm nay ông cụ sẽ vào nằm bệnh viện để được chăm sóc chu đáo hơn.
Hôm sau, bác sĩ bảo Xiu:
Cô ấy khỏi nguy hiểm rồi, chị đã thắng. Giờ, chị chỉ còn bồi dưỡng và chăm nom, có thế thôi.
Và buổi chiều hôm đó, Xiu tới bên giường Giôn-xi đang nằm và đang vui vẻ đan một chiếc khăn choàng len màu xanh thẫm rất vô dụng. Xiu ôm lấy cả người Giôn-xi lẫn những chiếc gối.

• Chị có câu chuyện muốn nói với em, con chuột bạch của chị – cô nói. – Hôm nay cụ Bơ-men đã chết vì sung phổi ở bệnh viện rồi. Cụ ấy ốm chỉ có hai ngày. Buổi sáng ngày thứ nhất, bác gác cổng thấy cụ ấy ốm nặng trong căn phòng của cụ ở tầng dưới. Giầy và áo quần cụ ướt sũng và lạnh buốt. Mọi người không ai hiểu được cụ ấy đã đi đâu trong một đêm khủng khiếp như thế, nhưng rồi họ tìm thấy một chiếc đèn bão vẫn còn cháy sáng và một chiếc thang đã bị lôi ra khỏi chỗ để của nó, vài chiếc bút lông rơi vung vãi và một bảng màu xanh vàng pha trộn lẫn lộn và em ạ, hãy nhìn ra ngoài cửa sổ kia, hãy nhìn chiếc lá thường xuân cuối cùng ở trên tường. Em có tự hỏi tại sao chẳng bao giờ nó rung rinh hoặc lay động khi gió thổi không? Ô, em thân yêu, đó chính là tác phẩm kiệt xuất của cụ Bơ-men đấy. Cụ vẽ nó vào cái đêm mà chiếc lá cuối cùng đã rụng.

(O. Hen-ty, Chiếc là cuối cùng,
theo Ngô Vĩnh Viễn dịch. NXB Văn học, Hà Nội, 1983, tr. 91 – 100)

(1) Vịnh Na-plo: vịnh đẹp nổi tiếng ở I-ta-li-a.