Bài 17. Chương trình máy tính

Để rèn luyện kĩ năng mô tả thuật toán bằng ngôn ngữ tự nhiên, hai bạn An và Khoa đã chơi trò chơi "Làm theo chỉ dẫn". Khoa chuẩn bị một bức tranh đơn giản vẽ đồ vật và không cho An biết nội dung bức tranh. An cũng không được nhìn bức tranh. Khoa lần lượt đưa ra chỉ dẫn để An vẽ lại bức tranh. Sau khi hoàn thành công việc, hai bạn so sánh bức tranh An vẽ với bức tranh Khoa đã chuẩn bị để xem các chỉ dẫn của Khoa có rõ ràng không và An có thực hiện đúng theo chỉ dẫn không.

Từ khi máy tính ra đời, nhiều công việc có máy tính trợ giúp nên được thực hiện nhanh, chính xác và hiệu quả hơn. Muốn máy tính giúp giải quyết công việc thì ta phải chỉ dẫn cho máy tính cách thực hiện. Máy tính không thể hiểu được những chỉ dẫn bằng ngôn ngữ tự nhiên hay sơ đồ khối. Do đó cần sử dụng một ngôn ngữ mà máy tính hiểu được. Ngôn ngữ lập trình chính là ngôn ngữ được dùng để tạo ra chương trình chỉ dẫn cho máy tính hiểu cách thực hiện công việc. Chương trình là tập hợp các lệnh viết bằng ngôn ngữ lập trình nào đó, chỉ dẫn theo từng bước của thuật toán để máy tính thực hiện. Nói cách khác, chương trình là một cách mô tả khác của thuật toán để máy tính có thể "hiểu" và thực hiện được.

Chương trình máy tính dựa trên các dữ liệu đầu vào, tiến hành các bước xử lí để trả lại kết quả đầu ra. Em cũng có thể chỉ dẫn máy tính thực hiện công việc bằng cách sử dụng ngôn ngữ lập trình. Scratch là ngôn ngữ lập trình trực quan em đã được học ở Tiểu học. Ngoài Scratch, còn có nhiều ngôn ngữ lập trình khác như: Python, C, Java,... Ví dụ dưới đây là chương trình chỉ dẫn máy tính thực hiện công việc tính tổng hai số a và b bằng ngôn ngữ lập trình trực quan Scratch:

Dựa vào chương trình tính tổng hai số bằng ngôn ngữ tự nhiên và chương trình Scratch ở Hình 6.13, em hãy bổ sung nội dung vào các dấu hỏi chấm trong bảng sau:

Công việc | Mô tả thuật toán bằng ngôn ngữ tự nhiên | Chương trình máy tính viết bằng Scratch (số thứ tự của câu lệnh)
Nhập dữ liệu đầu vào | (?) | (?)
Xử lí | (?) | (?)
Thông báo đầu ra | (?) | (?)

Ba bạn An, Minh, Khoa đã làm những tấm thiệp chúc mừng để bán lấy tiền mua sách tặng các bạn học sinh vùng khó khăn. Gọi số tiền bán được là a, số tiền mua vật liệu là b, cần tính toán số tiền lãi thu được hoặc số tiền bị lỗ. Em hãy mô tả thuật toán giải quyết yêu cầu trên bằng sơ đồ khối và chương trình Scratch.

a) Xác định đầu vào, đầu ra của bài toán
Yêu cầu bài toán là tính số tiền lãi thu được hoặc số tiền bị lỗ. Để đơn giản bài toán, trong trường hợp tiền mua vật liệu bằng tiền bán được, ta coi như tiền lãi bằng 0. Như vậy, nếu số tiền bán được lớn hơn hoặc bằng tiền mua vật liệu thì tiền lãi $=a-b$, còn không thì tiền bị lỗ $=b-a$.
Đầu vào: hai số a, b.
Đầu ra: số tiền lãi hoặc số tiền bị lỗ.
b) Trình bày thuật toán bằng sơ đồ khối

c) Chương trình Scratch tính toán tiền bán thiệp

Sơ đồ khối | Chương trình Scratch
Bắt đầu | khi nhấn vào
Nhập số tiền bán (a)
Nhập số tiền mua vật liệu (b) | hỏi Nhập số tiền bán: và đợi
đặt a là trả lời
hỏi Nhập số tiền mua vật liệu: và đợi
đặt b là trả lời
$a\ge b$
Đúng | nếu a ≥ b thì
Tiền lãi a-b
Thông báo tiền lãi | nói nối Số tiền lãi là: a - b trong 10 giây
Sai | còn không thì
Tiền bị lỗ b-a
Thông báo tiền bị lỗ | nói nối Số tiền bị lỗ là: b - a trong 10 giây