Bài 2. Cấu tứ và hình ảnh trong thơ trữ tình

Cấu tử là một khâu then chốt, mang tính chất khởi đầu của hoạt động sáng tạo nghệ
thuật nói chung và sáng tạo thơ nói riêng. Trong lĩnh vực thơ, cấu tứ gắn liền với việc xác
định, hình dung hướng phát triển của hình tượng thơ, cách triển khai bài thơ, sao cho
toàn bộ nhận thức, cảm xúc, cảm giác của nhà thơ về một vấn đề, đối tượng, sự việc nào
đó có thể được bộc lộ chân thực, tự nhiên, sinh động và trọn vẹn nhất.
Sản phẩm của hoạt động cấu tứ trong thơ là tứ thơ (thường được gọi đơn giản là tứ).
Tứ đưa bài thơ thoát khỏi sơ đồ ý khô khan, trừu tượng để hiện diện như một cơ thể
sống. Nhờ có tứ, tổ chức của bài thơ trở nên chặt chẽ, mọi yếu tố cấu tạo đều liên hệ
mật thiết với nhau và đều hướng về một ý tưởng – hình ảnh trung tâm. Mỗi bài thơ

thường có một cách cấu tử và một cái tứ riêng. Chú ý tìm hiểu vấn đề này là điều có ý
nghĩa quan trọng trong việc đọc hiểu thơ, nhìn ra những phát hiện độc đáo của nhà
thơ về con người, cuộc sống và đánh giá đúng phẩm chất nghệ thuật của bài thơ.
Vì mối liên hệ nhân quả tất yếu giữa cấu tứ và tứ mà trong nhiều trường hợp, người ta
đã đồng nhất hai khái niệm này. Lúc đó, có thể xem "tìm hiểu cấu tử của bài thơ" và "tìm
hiểu tứ thơ của bài thơ" là hai hình thức diễn đạt khác nhau về cùng một ý (nội dung).

Trong lĩnh vực sáng tác văn học – nghệ thuật nói chung, sáng tác thơ ca nói riêng,
thuật ngữ tượng trưng trước hết được dùng để chỉ một loại hình ảnh, hình tượng mang
tính đặc thù. Ở đó, người nghệ sĩ thường sử dụng các hình ảnh, sự vật có thể tri giác được
hay các câu chuyện cụ thể để diễn tả hoặc gợi lên cảm nhận sâu xa về những vấn đề có
ý nghĩa bao trùm và mang tính bản chất. Thuật ngữ này thường xuất hiện trong các kết
hợp từ: hình ảnh, hình tượng tượng trưng; yếu tố tượng trưng; tính chất tượng trưng; chủ
nghĩa tượng trưng....
Trước một hình ảnh, hình tượng chứa đựng nhiều tầng nghĩa và gợi lên những cảm
nhận đa chiều, người ta có căn cứ để nói đến sự hiện diện của yếu tố tượng trưng. Yếu tố
tượng trưng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên tính chất tượng trưng của bài thơ.
Mọi hình ảnh, hình tượng thơ, xét từ bản chất, đã có tính chất tượng trưng. Nhưng
với những sáng tác thuộc trường phái thơ tượng trưng hoặc thuộc loại hình thơ tượng
trưng, tính chất này đã đạt một chất lượng mới. Điều này liên quan đến sự tự ý thức sâu
sắc của nhà thơ về các mối tương giao bí ẩn trong đời sống, nổi bật là tương giao giữa
con người với tạo vật, vũ trụ.
Ở những bài thơ có yếu tố tượng trưng, các tác giả rất chú ý tô đậm tính biểu tượng
của các hình ảnh, chi tiết, sự việc,... Bên cạnh đó, việc phối hợp các âm tiết, thanh điệu,
nhịp điệu nhằm khơi dậy những cảm giác bất định, mơ hồ cũng hết sức được quan
tâm. Với nhiều nhà thơ tượng trưng, trong số nhiều thủ pháp nghệ thuật được sử dụng,
không thể không nói đến việc hoà trộn cảm nhận của nhiều giác quan, việc diễn tả chi
tiết những sắc thái chuyển động tinh vi của sự vật, hiện tượng,...

Ngôn ngữ văn học là ngôn ngữ biểu đạt đặc thù của sáng tác văn học. Trên cơ sở
ngôn ngữ chung của đời sống do nhân dân sáng tạo nên, ngôn ngữ văn học hình thành
và phát triển phong phú nhờ lao động tinh thần đặc biệt và đầy cảm hứng của nhà văn.
Bởi vậy, ngôn ngữ văn học thể hiện rõ cá tính sáng tạo, phong cách, tài năng của người
viết. Tính hình tượng và tính thẩm mĩ là hai tính chất quan trọng nhất của ngôn ngữ văn
học, chi phối các tính chất khác như tính chính xác, tính đa nghĩa, tính tạo hình, tính biểu
cảm, tính cá thể hoá,...
Đa nghĩa là một trong những tính chất rất nổi bật của ngôn từ trong tác phẩm văn học.
Ở đây, từ ngữ không chỉ có nghĩa đen, nghĩa gốc, nghĩa ban đầu mà còn có nghĩa mới,
nghĩa phát sinh, do chúng thường được đặt trong những cấu trúc hay ngữ cảnh đặc biệt.

(1) Vịnh: người bạn cùng hoạt động cách mạng với tác giả trước năm 1945 (tên đầy đủ là Nguyễn Vịnh), sau này trở
thành Đại tướng quân đội nhân dân Việt Nam Nguyễn Chí Thanh (1914-1967).
(2) Ruồng tre: rặng tre, luỹ tre.
(3) "Vãi giống tung trời những sớm mai": hình ảnh người gieo hạt thóc trên ruộng vào lúc sáng sớm.

(1) Xe lùa nước guồng (có hình dạng như cái bánh xe lớn) dẫn nước từ sông, suối vào ruộng hoặc về nhà để phục vụ
cho nhu cầu sinh hoạt.
(2) Hố: tiếng đệm thường dùng trong một số điệu hò.
(3) Chim cà lơi: chim chiền chiện, còn gọi là chà chiện hoặc sơn ca.
(4) Chử: bây giờ.
(5) Khám: nhà giam, nhà tù.

Tố Hữu (1920 – 2002) tên khai sinh là Nguyễn Kim Thành, quê gốc ở làng
Phù Lai, nay thuộc xã Quảng Thọ, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế.
Ông từng được tôn vinh là “lá cờ đầu" của nền thơ cách mạng Việt Nam
nửa sau thế kỉ XX.
Thơ Tố Hữu là tiếng nói trữ tình nhiệt huyết về những vấn đề lớn của đất
nước và cách mạng, mang đậm tính sử thi, tràn đầy niềm tin ở tương lai, tất cả
được thể hiện bằng một hình thức thơ giàu tính dân tộc, gần gũi với đại chúng.
Các chặng đường sáng tác của Tố Hữu được đánh dấu bằng 7 tập thơ
chính, gắn với quá trình phát triển của cách mạng Việt Nam nửa sau thế
kỉ XX: Thơ (1946, từ lần in thứ hai trở đi vào năm 1959, tập thơ mang nhan
đề mới là Từ ấy), Việt Bắc (1954), Gió lộng (1961), Ra trận (1972), Máu và hoa
(1977), Một tiếng đờn (1992), Ta với ta (2000).
Nhớ đồng được viết trong thời gian tác giả bị thực dân Pháp bắt giam ở nhà lao Thừa Phủ (thuộc
Thừa Thiên Huế). Sau ngày Cách mạng tháng Tám thành công, bài thơ được đưa vào tập Thơ. Cũng như
nhiều bài thơ khác được tác giả sáng tác trong hoàn cảnh tù đày, Nhớ đồng thể hiện rõ tâm sự của một
người thanh niên yêu nước giàu nhiệt huyết, khao khát tự do, nôn nóng muốn trở về sát cánh với đồng
chí, đồng bào lúc phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc đang phát triển mạnh mẽ.

Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) làm sáng tỏ mối liên hệ giữa các chi tiết, hình ảnh đã làm
nên thế giới cảm xúc "nhớ đồng trong bài thơ.

(1) Nguyễn Đăng Điệp (giới thiệu và tuyển chọn), Huy Cận – Tác phẩm chọn lọc, NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội,
2009, tr. 251.

(Huy Cận, Lửa thiêng, NXB Đời nay, Hà Nội, 1940, tr. 52-53)
(1) "Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà": thơ nảy sinh khi tác giả liên hệ đến câu thơ Yên ba giang thượng sử
nhân sấu (Khói sóng trên sông khiến người buồn) trong bài Hoàng Hạc lâu (Lầu Hoàng Hạc) của Thôi Hiệu
thời Đường (Trung Quốc).

Huy Cận (1919 – 2005) tên khai sinh là Cù Huy Cận, quê ở xã Ân Phú,
huyện Vũ Quang, tỉnh Hà Tĩnh. Ông là một trong những nhà thơ tiêu biểu
nhất của phong trào Thơ mới và cũng là cây bút có nhiều đóng góp xuất sắc
cho nền thơ cách mạng Việt Nam từ sau năm 1945.
Thơ Huy Cận giàu chất suy tưởng, tràn đầy cảm xúc về vũ trụ, luôn thể
hiện khát khao hoà điệu với cuộc đời và tạo vật. Tiếp thu đồng thời tinh hoa
của nền thơ truyền thống phương Đông và nền thơ Pháp, thơ Huy Cận đã
tạo được sự cân bằng hiếm có giữa vẻ đẹp cổ điển và vẻ đẹp hiện đại, giữa
chất lãng mạn và chất tượng trưng.
Các tập thơ tiêu biểu của Huy Cận: Lửa thiêng (1940), Trời mỗi ngày lại
sáng (1958), Đất nở hoa (1960), Bài thơ cuộc đời (1963), Hai bàn tay em (1967),
Ngôi nhà giữa nắng (1978), Hạt lại gieo (1984), Nước triều đông (tập thơ song ngữ Việt - Pháp, 1994),...
Bài thơ Tràng giang in trong tập Lửa thiêng, rất tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật thơ Huy Cận
trên nhiều phương diện. Cảm hứng sáng tác bài thơ được khơi dậy từ những buổi chiều tác giả tới
ngắm cảnh mênh mang của sông Hồng ở vùng Chèm – Vẽ vào mùa thu năm 1939. Trong Suy nghĩ về
nghệ thuật (1982), Huy Cận cho biết Tràng giang “lúc sơ khai lại muốn là một bài lục bát và tên nguyên
thuỷ của nó là Chiều trên sông (1).

Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) bày tỏ sự tâm đắc của bạn về một phương diện nổi bật
của bài thơ Tràng giang.

(1) Xe tam mã: xe ba ngựa kéo. Kiểu xe này có thiết kế chỗ ngồi phía sau gọn nhẹ; khi chạy nhanh, người ngồi
trên xe có cảm giác như được bay lên. Trong văn hoá Nga, xe tam mã được nhìn nhận là biểu tượng cho
nước Nga.
(2) Xà ích: người đánh xe ngựa.

A-lếch-xan-đrơ Xéc-ghê-ê-vích Pu-skin (1799-1837) là
người đặt nền móng cho văn học hiện thực Nga thế kỉ XIX.
Sinh ra trong một gia đình trí thức quý tộc lâu đời, Pu-skin sớm
bộc lộ thiên hướng văn chương, bắt đầu sáng tác thơ văn từ
khi lên bảy, tám tuổi. Pu-skin đã tổng hoà được những gì tinh
tuý nhất của văn hoá dân tộc, nhân loại và thời đại để trở thành
“người duy nhất nói tiếng nói mới" – tiếng nói "toàn nhân loại"
trong văn học Nga thế kỉ XIX (Phê-đo Đốt-xtôi-ép-xki - Fedor
Dostoievsky). Vì những vần thơ ca ngợi tự do, chống lại chế độ
nông nô chuyên chế (1) của chính quyền Nga hoàng, Pu-skin
bị đày xuống Phương Nam (1820 – 1823), rồi lại bị đày ngược
lên một trang trại hẻo lánh ở Phương Bắc (1824 – 1826). Đến
giữa năm 1826, Pu-skin mới được mãn hạn đi đày. Ông qua
đời năm 1837, sau một cuộc đấu súng.

(1) Chế độ nông nô chuyên chế: chế độ chuyên chế được thiết lập trên nền tảng quyền sở hữu của địa chủ đối với
nông dân (nông dân được xem như tài sản).

Pu-skin đã để lại một di sản vô giá ở nhiều thể loại văn học, song trước hết ông được xem là “mặt
trời của thi ca Nga”, có cống hiến lớn nhất trong thơ trữ tình với hơn 800 bài thơ đặc sắc. Ngôn từ
trong thơ trữ tình của Pu-skin bao giờ cũng chính xác, giản dị, trong sáng, hàm súc. Những sắc màu,
hình ảnh, âm thanh trong thơ của ông không chỉ thể hiện tâm trạng mà còn chuyên chở những vận
động ý thức của nhân vật trữ tình, hướng tới hoá giải những khúc mắc trong lòng người để cuối
cùng đạt tới một xúc cảm cân bằng, hài hoà đến kì lạ. Thơ Pu-skin tràn ngập tinh thần nhân văn, vừa
cao cả, vừa trần thế, vì vậy mà có sức lay động tâm hồn mãnh liệt đối với người đọc mọi dân tộc,
mọi thời đại.
Tháng 12 năm 1825, một cuộc khởi nghĩa do đông đảo những người trí thức quý tộc tiến bộ
lãnh đạo chống lại chế độ nông nô chuyên chế đã nổ ra rộng khắp trên nước Nga. Đầu năm 1826,
cuộc khởi nghĩa bị Nga hoàng dập tắt. Vào mùa đông năm ấy, nỗi buồn riêng của nhà thơ ở nơi đày ải,
nỗi buồn chung của nhân dân sau thất bại của cuộc khởi nghĩa, cùng ý chí và khát vọng vượt qua
những giây phút tủi buồn trong hành trình cuộc sống riêng tư, cũng như của dân tộc, đã trở thành
nguồn cảm hứng để Pu-skin sáng tác nên bài thơ Con đường mùa đông.

Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) về một hình ảnh mang ý nghĩa tượng trưng mà bạn
cho là đặc sắc nhất trong bài thơ Con đường mùa đông.

Nhận biết những hiện tượng phá vỡ
quy tắc ngôn ngữ thông thường
Để nhận ra những hiện tượng phá vỡ quy
tắc ngôn ngữ thông thường trong sáng tác
văn học, phải nắm vững những quy ước ngôn
ngữ có tính chuẩn mực của tiếng Việt, đồng
thời biết thực hiện việc đối chiếu, so sánh các
phương án sử dụng ngôn ngữ khác nhau.
Một số hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ
thông thường trong sáng tác văn học:
Tạo ra những kết hợp từ trái logic nhằm
"lạ hoá" đối tượng được nói tới. Ví dụ:
+ Ta muốn thâu trong một cái hôn nhiều
(Xuân Diệu, Vội vàng)
+ Thêm yêu Hà Nội vắng đầy cả em.
(Tế Hanh, Hà Nội vắng em)
Sử dụng hình thức đảo ngữ để nhấn mạnh
một đặc điểm nào đó của đối tượng miêu tả,
thể hiện. Ví dụ:
+ Lắt lẻo cành thông cơn gió thốc
(Hồ Xuân Hương, Đèo Ba Dội)
+ Mấy chùm trước giậu hoa năm ngoái
(Nguyễn Khuyến, Thu vịnh)
Cung cấp nét nghĩa mới cho từ ngữ nhằm
đưa đến phát hiện bất ngờ về đối tượng được
đề cập. Ví dụ:
+ Vừa thoảng tiếng còi tàu
Lòng đã Nam đã Bắc
(Xuân Quỳnh, Sân ga chiều em đi)
+ Cột đèn rớm điện
Là chiếu Bích Câu
(Lê Đạt, Chiều Bích Câu)

Pu-skin đã để lại một di sản vô giá ở nhiều thể loại văn học, song trước hết ông được xem là “mặt trời của thi ca Nga , có cống hiến lớn nhất trong thơ trữ tình với hơn 800 bài thơ đặc sắc. Ngôn từ trong thơ trữ tình của Pu-skin bao giờ cũng chính xác, giản dị, trong sáng, hàm súc. Những sắc màu, hình ảnh, âm thanh trong thơ của ông không chỉ thể hiện tâm trạng mà còn chuyên chở những vận động ý thức của nhân vật trữ tình, hướng tới hoá giải những khúc mắc trong lòng người để cuối cùng đạt tới một xúc cảm cân bằng, hài hoà đến kì lạ. Thơ Pu-skin tràn ngập tinh thần nhân văn, vừa cao cả, vừa trần thế, vì vậy mà có sức lay động tâm hồn mãnh liệt đối với người đọc mọi dân tộc, mọi thời đại.
Tháng 12 năm 1825, một cuộc khởi nghĩa do đông đảo những người trí thức quý tộc tiến bộ lãnh đạo chống lại chế độ nông nô chuyên chế đã nổ ra rộng khắp trên nước Nga. Đầu năm 1826, cuộc khởi nghĩa bị Nga hoàng dập tắt. Vào mùa đông năm ấy, nỗi buồn riêng của nhà thơ ở nơi đày ải, nỗi buồn chung của nhân dân sau thất bại của cuộc khởi nghĩa, cùng ý chí và khát vọng vượt qua những giây phút tủi buồn trong hành trình cuộc sống riêng tư, cũng như của dân tộc, đã trở thành nguồn cảm hứng để Pu-skin sáng tác nên bài thơ Con đường mùa đông.

Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) về một hình ảnh mang ý nghĩa tượng trưng mà bạn cho là đặc sắc nhất trong bài thơ Con đường mùa đông.

Nhận biết những hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường
Để nhận ra những hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường trong sáng tác văn học, phải nắm vững những quy ước ngôn ngữ có tính chuẩn mực của tiếng Việt, đồng thời biết thực hiện việc đối chiếu, so sánh các phương án sử dụng ngôn ngữ khác nhau.
.
Một số hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường trong sáng tác văn học:
Tạo ra những kết hợp từ trái logic nhằm lạ hoá" đối tượng được nói tới. Ví dụ:
+ Ta muốn thâu trong một cái hôn nhiều
(Xuân Diệu, Vội vàng)
+ Thêm yêu Hà Nội vắng đầy cả em.
(Tế Hanh, Hà Nội vắng em)
Sử dụng hình thức đảo ngữ để nhấn mạnh một đặc điểm nào đó của đối tượng miêu tả, thể hiện. Ví dụ:
+ Lắt lẻo cành thông cơn gió thốc
(Hồ Xuân Hương, Đèo Ba Dội)
+ Mấy chùm trước giậu hoa năm ngoái
(Nguyễn Khuyến, Thu vịnh)
Cung cấp nét nghĩa mới cho từ ngữ nhằm đưa đến phát hiện bất ngờ về đối tượng được để cập. Ví dụ:
+ Vừa thoảng tiếng còi tàu
Lòng đã Nam đã Bắc
(Xuân Quỳnh, Sân ga chiều em đi)
+ Cột đèn rớm điện
Là chiếu Bích Câu
(Lê Đạt, Chiều Bích Câu)

Bổ sung chức năng mới cho dấu câu (khi trình bày văn bản trên giấy). Ví dụ:
+ Ngẩng đầu ngắm mãi chưa xong nhớ,
Hoa bưởi thơm rồi: đêm đã khuya
(Xuân Diệu, Buồn trăng)
+ Non xanh ngây cả buồn chiều,
Nhân gian e cũng tiêu điều dưới kia.
(Huy Cận, Thu rừng)

Từng nhiều lần thực hành viết văn bản nghị luận về một tác phẩm thơ, bạn hẳn đã quen với một số thao tác viết cơ bản do kiểu bài đòi hỏi. Lần này, với việc xác định trọng tâm là tìm hiểu cấu tử và hình ảnh trong bài thơ, bạn sẽ phải tìm hiểu sâu hơn về các khái niệm liên quan đã được giới thiệu ở phần Tri thức ngữ văn. Khi nói về cấu tứ, nhất thiết phải lí giải được những điều tạo nên tính chỉnh thể của tác phẩm. Khi nói về hình ảnh, cần phải làm nổi bật được tính chất của hệ thống hình ảnh cũng như cách tổ chức chúng theo sự chi phối của tứ thơ. Dĩ nhiên, những yếu tố đặc sắc khác của tác phẩm cũng cần được đề cập, tuỳ vào mạch viết của bài nghị luận.

• Giới thiệu ngắn gọn về bài thơ (tác giả, vị trí của bài thơ; lí do lựa chọn bài thơ;...).
• Xác định rõ trọng tâm vấn đề được bàn luận trong bài viết (cấu tứ độc đáo của bài thơ và sự chi phối của nó đến hệ thống hình ảnh).
• Xem xét vấn đề một cách toàn diện theo từng khía cạnh cụ thể với những lí lẽ, bằng chứng xác đáng.
• Đánh giá được nét đặc sắc về cấu tứ và hình ảnh của bài thơ cũng như giá trị của chúng trong việc thể hiện những khám phá mới về con người và cuộc sống.

Đề bài thơ này có hai cách đọc “Tĩnh dạ tư (Nỗi nhớ trong đêm thanh tĩnh) và “Tình dạ tứ (Cảm nghĩ trong đêm thanh tĩnh), vì “tư” và “tứ” đều viết bằng một chữ. Nhưng dù đọc là “tư” hay “tứ thì bài thơ cũng thuộc đề tài “nguyệt dạ tư hương mà ta gặp trong thơ Đường.

(1) Nguyễn Thị Bích Hải (sinh năm 1950): quê ở tỉnh Quảng Trị, là nhà giáo, nhà nghiên cứu văn học, dịch giả, chuyên gia về văn học Trung Quốc.

Đêm yên tĩnh trên đường lữ khách, tình quê hương ngổn ngang muôn lối; nhà thơ chớp lấy một cảm giác sai lạc (thố giác), tức cảnh sinh tình, viết nên một bài thơ tuyệt diệu. Toàn bài chữ nào cũng rõ ràng dễ hiểu, mà chữ nào cũng hàm ý sâu xa.

Ánh trăng vào tận phòng cho biết đêm sâu. Nhận thấy ánh trăng rọi sáng đầu giường rõ ràng là người không ngủ. Ngay câu đầu tiên vừa xuống bút đã ngụ tâm tình thao thức. Ngỡ ánh sáng là sương cho thấy ánh sáng trắng và lạnh. Trắng là vì ánh trăng rất sáng, lạnh bởi đêm thu. Chữ “nghỉ” (ngỡ là) vẽ thần thái của nhà thơ đang mơ màng, chập chờn muốn ngủ mà không ngủ được, đã tỉnh mà chưa tỉnh hẳn.

Cái sáng, cái lạnh đã lay tỉnh nhà thơ, khiến nhà thơ “cử đầu vọng minh nguyệt nghĩa là nhà thơ đã tỉnh, đã hết ngỡ ngàng nên mới “ngẩng đầu ngắm trăng sáng". Nhưng động tác “ngẩng đầu” chỉ trong khoảnh khắc, vì thấy trăng như thấy “cố trì . Trong thơ cổ, trăng luôn là bạn của người viễn khách. Bởi vì trên đường lữ thứ, mọi cảnh vật, con người đều lạ, chỉ có vầng trăng là luôn quen thuộc, ở quê nhà hay đêm tha hương cũng chỉ một vầng trăng ấy. Thế cho nên thấy trăng như gặp lại người quen, thấy trăng mà sinh ra nỗi nhớ. Đó là tâm tình hết sức tự nhiên và cũng đủ biết nỗi nhớ luôn luôn tiềm ẩn trong tâm thức, chỉ cần một ánh trăng đủ gọi dậy vô vàn kỉ niệm.

Trăng, đã nói là sáng, tất phải trăng tròn. Trăng viên mãn mà người xa cách, xúc cảnh sinh tình, nỗi nhớ quê nhà từ đó mà dấy lên. Thế tất câu kết phải là “tư cố hương . Ánh trăng làm xót xa lòng người, không nỡ lòng nào ngắm nữa. Ta cảm giác như nỗi nhớ quê nhà trĩu nặng đã khiến mái đầu cúi xuống.

Chủ đề của bài thơ là “tư hương (nhớ quê) nhưng lại dành ba câu tả trăng; tuy tả trăng mà nỗi nhớ đã ẩn ở bên trong (thao thức, chập chờn). Đến khi nói được cái điều tâm niệm “tư cố hương thì thơ liền dừng lại. Còn nhớ thế nào, nhớ những gì thì không cần nói nữa. Đó là chỗ nhà thơ dành cho độc giả tự tưởng tượng và chiêm nghiệm, vì ai mà chẳng từng nhớ quê.

Trong cuốn Hồ lâu bút đàm, Du Việt nói: “Dì vô tình ngôn tình tắc tình xuất, dĩ vô ý tả tắc ý chân (Lấy cái vô tình nói tình thì tất tình hiện ra, lấy cái vô ý tả ý thì ý

chân thật). Ở đây “lấy cái vô tình” là dùng đến ba câu (trong khi cả bài thơ chỉ có bốn câu) để tả trăng. “Lấy cái vô ý” tức là động tác “cử đầu” và “đê đầu đều như phản xạ tự nhiên, “vô ý”, do sự “điều khiển” tự nhiên gần như vô thức.
Đó chính là tính chất tự nhiên, chân thực, đầy hàm ý của Tĩnh dạ tứ.
(Nguyễn Thị Bích Hải, Văn học châu Á trong trường phổ thông, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2002, tr. 32-33)

Cần chọn viết về những tác phẩm thơ có cấu tử độc đáo và có hệ thống hình ảnh phong phú được xây dựng theo sự chi phối của tứ thơ, ngoài giá trị tạo hình còn gợi mở những tầng nghĩa sâu xa khác.

• Có thể viết về những bài thơ đã được tìm hiểu trong chính bài học này hoặc thuộc danh mục gợi ý tham khảo của thầy, cô.

Có thể tự đặt ra các câu hỏi xếp theo nhóm như sau để tìm ý:
Yêu cầu chung đối với việc bàn luận về tác phẩm thơ
Bài thơ của ai, được sáng tác trong hoàn cảnh nào, xuất bản ở đâu, từng được đón nhận ra sao?
Vấn đề chính sẽ bàn trong bài viết là gì? Những phương diện nào của bài thơ sẽ được đề cập?
Ở từng phương diện nói trên, giá trị của bài thơ đã được thể hiện ra sao? Câu thơ, chi tiết, hình ảnh nào chứng tỏ điều đó? Có những kết quả nghiên cứu, phê bình nào đáng chú ý về vấn đề sẽ được triển khai ở bài viết?

(1) Chuyển dẫn từ sách Cổ thì hải, tr. 611 (chú thích của tác giả bài viết).

Bài thơ đã tác động đến bạn như thế nào? Qua khám phá tác phẩm cụ thể này, bạn tích luỹ được kinh nghiệm gì về việc đọc một văn bản thơ nói chung?

Bài thơ đã hình thành và hoàn thiện dựa trên tưởng cơ bản nào? Điều gì đã làm cho ý tưởng ấy được thể hiện một cách sinh động?
Có thể nêu nhận định khái quát gì về cấu tứ của bài thơ? Nhận định này có gì khác biệt so với những nhận định từng có và đã bao quát hết mọi yếu tố cấu thành của bài thơ chưa?

• Với cách cấu tứ đã nêu, bài thơ thể hiện được phát hiện riêng gì của nhà thơ về thế giới và con người?

Bài thơ có những hình ảnh nào? Những hình ảnh đó có thể gợi cho người đọc ấn tượng, liên tưởng gì?
Có thể nhìn nhận như thế nào về logic kết nối các hình ảnh trong bài thơ với nhau? Cái tứ của bài thơ đã chi phối điều này ra sao?
Theo mạch triển khai của bài thơ, giữa các hình ảnh có sự vận động phát triển nào đáng chú ý?
Có thể nói gì về những hàm nghĩa của các hình ảnh trong bài thơ? Sự chuyển hoá về ý nghĩa của các hình ảnh đã được thể hiện ra sao?

Mở bài: Giới thiệu chung về bài thơ và xác định vấn đề sẽ được tập trung bàn luận trong bài viết.
Thân bài: Cần triển khai các ý
Cảm giác chung mà cấu tứ cùng những hình ảnh và cách diễn tả khác lạ trong bài thơ đã gợi cho người đọc.
Sự khác biệt của bài thơ này so với các bài thơ khác trên phương diện xây dựng hệ thống hình ảnh và tạo sự kết nối giữa các bộ phận cấu tạo trong bài thơ (thực hiện những so sánh cần thiết để chỉ ra được sự khác biệt).
Những khả năng hiểu (cắt nghĩa) khác nhau đối với một số yếu tố, hình ảnh trong bài thơ (cần nêu cụ thể).
Điều được làm sáng tỏ qua việc đọc thăm dò và thử nghiệm các cách đọc khác nhau đối với bài thơ.
Sự gợi mở về cách nhìn mới đối với thế giới và con người được đề xuất từ mạch ngầm văn bản bài thơ.
Kết bài: Khẳng định lại sự độc đáo của bài thơ và ý nghĩa của nó đối với việc đem lại cách nhìn, cách đọc mới cho độc giả.

Dựa vào dàn đã lập để thực hiện bài viết. Khi cần, có thể đảo trật tự ý đã có hoặc bổ sung ý mới nảy sinh trong quá trình viết.
Chú ý nêu những cách nhìn nhận khác nhau (nếu có) về cấu tứ của bài thơ trước khi trình bày ý kiến riêng. Có thể vẽ sơ đồ cấu tứ của bài thơ để người đọc dễ nhận biết.
Khi nêu hàm nghĩa của các hình ảnh, chi tiết trong bài thơ, cần tránh cách diễn đạt mang tính khẳng định một chiều (vì hình ảnh thơ vốn đa nghĩa, có thể gợi những cách cảm nhận, lí giải khác nhau), nên dùng những từ thể hiện thái độ thận trọng khi nhận xét, bày tỏ cảm nhận riêng như phải chăng, có thể hiểu (nghĩ) là,...

Đối chiếu với yêu cầu của kiểu bài và dàn ý đã lập để thực hiện những sửa chữa, bổ sung cần thiết.
Đặc biệt, cần xem lại những đoạn viết về cấu tử của bài thơ, đảm bảo đã diễn đạt đúng cách hiểu của mình đối với vấn đề này.
Soát lại các đoạn văn bản được trích dẫn nhằm xác nhận đã ghi đúng theo bản gốc.
Khắc phục các lỗi về chính tả, từ ngữ, ngữ pháp (nếu có). Chú ý viết tách khối các câu, khổ, đoạn thơ được trích dẫn để tạo hiệu quả tích cực về mặt thị giác.

• Cung cấp được thông tin chung về tác phẩm nghệ thuật một cách sáng rõ, chính xác (tên tác phẩm, tác giả, thể loại, thời điểm sáng tác, đánh giá của công chúng và các nhà chuyên môn,...).
• Nêu được lí do chọn giới thiệu tác phẩm.
• Trình bày được cảm nhận, quan điểm cá nhân của người nói về giá trị tác phẩm với các lí lẽ và bằng chứng thuyết phục; chủ động đặt câu hỏi để người nghe cùng tương tác và đối thoại.
• Thể hiện sự tôn trọng những cách cảm nhận, đánh giá đa dạng đối với một tác phẩm nghệ thuật.

Đề tài của bài nói có thể được khai thác từ kết quả của hoạt động viết trước đó, nghĩa là có thể giới thiệu về chính bài thơ mà bạn đã chọn để viết bài phân tích, đánh giá. Cũng có thể giới thiệu về một tác phẩm thuộc loại hình nghệ thuật khác như bài hát (hay bản nhạc), bộ phim, bức tranh, bức tượng,...
Để việc giới thiệu đạt hiệu quả tương tác tốt với người nghe, nên chọn tác phẩm nào từng được nhiều bạn trong lớp quan tâm; đặc biệt, về tác phẩm đó, người giới thiệu có thể tạo cho người nghe cơ hội được thấy, xem, nghe trực tiếp, dù chỉ qua các phiên bản, ảnh chụp hay qua các video clip sưu tầm được.

Nếu chọn giới thiệu về bài thơ đã được bàn tới trong bài viết trước đó, cần rút gọn bài viết thành một dàn ý cho bài nói, đánh dấu những ý quan trọng sẽ trình bày, những bằng chứng minh hoạ sẽ nêu lên và phân tích (có thể điều chỉnh trình tự các ý đã được trình bày trong bài viết, sao cho mạch triển khai của bài nói được thông suốt).
Nếu chọn giới thiệu về một tác phẩm thuộc loại hình nghệ thuật khác, cần hình thành hệ thống ý dựa trên việc trả lời các câu hỏi như: Tên của tác phẩm là gì? Tác giả là ai? Có thể thấy, xem, nghe tác phẩm ở đâu? Tác phẩm có đặc điểm gì về nội dung và hình thức? Câu chuyện, vấn đề, thông điệp được nêu hoặc toát ra từ tác phẩm là gì, từng được đón nhận như thế nào và có ý nghĩa ra sao? Tác phẩm đã đóng góp được điều gì cho đời sống nghệ thuật và đời sống tinh thần của cộng đồng?
Toàn bộ những ý có được nhờ trả lời các câu hỏi trên nên được tổ chức theo bố cục: Nhận diện -> Tìm hiểu -> Đánh giá -> Đề xuất thái độ, cách thức tiếp nhận phù hợp.

Bài nói phải đảm bảo kết cấu gồm ba phần với các yêu cầu chính về nội dung như sau:
Mở đầu: Nêu tên tác phẩm được giới thiệu và lí do chọn giới thiệu tác phẩm đó.
Triển khai: Miêu tả đặc điểm của tác phẩm (thể loại, tính chất, quy mô, dung lượng,...) và nêu nhận xét, đánh giá về tác phẩm theo các góc độ tiếp cận khác nhau.
Kết luận: Khẳng định giá trị chung và ý nghĩa của tác phẩm.

Người nói
Làm rõ những điều người nghe muốn tìm hiểu thêm.
Trao đổi lại những điểm chưa thống nhất về ý kiến.
Thể hiện thái độ tiếp thu tích cực, cầu thị.
Người nghe
Nêu những vấn đề muốn làm rõ hơn về tác phẩm.
Nêu quan điểm đánh giá khác về tác phẩm (trên tinh thần tranh luận).
Bổ sung thông tin về tác phẩm.
Góp ý với người nói về cách thể hiện bài nói.

Tham khảo các nội dung được gợi ý trong bảng sau để tự đánh giá và đánh giá về bài nói:
STT | Nội dung đánh giá | Kết quả
| | Đạt | Chưa đạt
1 | Lựa chọn được tác phẩm nghệ thuật phù hợp để giới thiệu. | |
2 | Cung cấp được thông tin toàn diện về tác phẩm. | |
3 | Trình bày được ý nghĩa của việc giới thiệu tác phẩm. | |
4 | Thể hiện được những đánh giá xác đáng, có căn cứ về tác phẩm. | |
5 | Lựa chọn được cách giới thiệu hấp dẫn, phù hợp với tính chất, đặc điểm của tác phẩm. | |
6 | Thực hiện được sự tương tác tích cực với người nghe. | |

Một số điều cần lưu ý khi đọc văn bản:
. Đặc điểm thể loại và cấu tứ của bài thơ.

• Tính chất tượng trưng của các hình ảnh thơ.

Suy ngẫm của tác giả về bản chất của thời gian, nghệ thuật, tình yêu và mối tương quan giữa chúng.

(1) Văn Cao (1923 – 1995): tên khai sinh là Nguyễn Văn Cao, quê ở tỉnh Nam Định nhưng sinh ra, lớn lên tại thành phố Hải Phòng và khởi đầu sự nghiệp sáng tác ở đây. Ông là nhạc sĩ, hoạ sĩ, nhà thơ; có những đóng góp quan trọng cho sự phát triển của nền tân nhạc Việt Nam. Tác phẩm Tiến quân ca do ông sáng tác được chọn làm Quốc ca của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà (trước đây) và nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam (hiện nay). Thơ của ông tuy số lượng không nhiều nhưng luôn thể hiện một phong cách nghệ thuật độc đáo, phần lớn được in trong các tập: Lá (1988), Tuyển tập Văn Cao - Thơ (1994).