Bài 5. Quá trình xâm lược và cai trị của chủ nghĩa thực dân ở đông nam á

Học xong bài này, em sẽ:

. Trình bày được quá trình các nước thực dân phương Tây xâm lược và thiết lập nền thống trị
ở Đông Nam Á hải đảo và Đông Nam Á lục địa.

Trình bày được công cuộc cải cách ở Xiêm.

Giải thích được vì sao Xiêm là nước duy nhất ở Đông Nam Á không trở thành thuộc địa của
thực dân phương Tây.

Tại Bảo tàng Hàng hải ở Ma-lắc-ca (Ma-lai-xi-a), mô hình con tàu Phlo đơ Ma
của Bồ Đào Nha bị đắm ở Ma-lắc-ca thu hút sự chú ý của đông đảo khách tham
quan. Đây là một trong số những con tàu thuộc hạm thuyền hùng mạnh của thực dân
Bồ Đào Nha tấn công xâm lược Vương quốc Ma-lắc-ca, cũng là một thương cảng
sầm uất ở Đông Nam Á vào năm 1511. Sự kiện này đã mở đầu cho quá trình xâm
lược và thống trị kéo dài nhiều thế kỉ của thực dân phương Tây ở Đông Nam $\tilde{A}$. Quá
trình thực dân phương Tây xâm lược và cai trị ở các nước Đông Nam $\widehat{A}$ diễn ra như
thế nào?

Từ đầu thế kỉ XVI, các nước phương Tây bắt đầu mở rộng quá trình xâm nhập vào
các nước Đông Nam Á. Trong thời gian đầu, quá trình này được tiến hành thông qua các
hoạt động buôn bán và truyền giáo. Thông qua các thương điểm, các nước châu Âu mở
rộng giao thương và từng bước chuẩn bị cho quá trình xâm lược.

Quá trình xâm lược của thực dân phương Tây diễn ra trong bối cảnh phần lớn các
nước Đông Nam Á bước vào thời kì suy thoái, khủng hoảng của chế độ phong kiến về
chính trị, kinh tế, xã hội với nhiều cuộc nổi dậy chống lại chế độ phong kiến.

Các nước Đông Nam Á hải đảo là đối tượng đầu tiên thu hút sự chú ý của thực dân
phương Tây, bởi đây là khu vực giàu tài nguyên, có nguồn hương liệu và hàng hoá phong
phú, lại nằm trên tuyến đường biển huyết mạch nối liền phương Đông và phương Tây
với nhiều thương cảng sầm uất.

Năm 1511, thực dân Bồ Đào Nha đánh chiếm Ma-lắc-ca (nay thuộc
Ma-lai-xi-a)... Việc đánh chiếm Ma-lắc-ca là “một trong những đặc điểm quan trọng
nhất của một kế hoạch chiến lược toàn diện” của người Bồ Đào Nha ở khu vực này.
(Theo D. G. E. Hôn, Lịch sử Đông Nam Á,
NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1997, tr. 379)

Giữa thế kỉ XVI, Phi-líp-pin chính thức bị thực dân Tây Ban Nha xâm lược và thống trị.
Sau cuộc chiến tranh Mỹ – Tây Ban Nha (1898), Phi-líp-pin đã trở thành thuộc địa của Mỹ.

Cuối thế kỉ XVI, thực dân Hà Lan bắt đầu quá trình xâm nhập In-đô-nê-xi-a. Nhưng phải đến
giữa thế kỉ XIX, trải qua cuộc cạnh tranh quyết liệt với Bồ Đào Nha, Hà Lan mới hoàn thành
việc kiểm soát nước này.

Mặc dù đến muộn hơn, nhưng thực dân Anh đã nhanh chóng mở rộng ảnh hưởng ở khu vực
Đông Nam Á. Đầu thế kỉ XX, toàn bộ vùng lãnh thổ ngày nay của Ma-lai-xi-a, Xin-ga-po,
Bru-nây rơi vào tay người Anh dưới những hình thức cai trị khác nhau.

Trải qua gần 4 thế kỉ (từ đầu thế kỉ XVI đến đầu thế kỉ XX), bằng những thủ đoạn
khác nhau, từ buôn bán, xâm nhập thị trường, đến tiến hành chiến tranh xâm lược và
cạnh tranh quyết liệt với nhau, thực dân phương Tây đã hoàn thành quá trình xâm lược
các nước Đông Nam Á hải đảo.

Quá trình xâm lược của thực dân phương Tây đối với các nước Đông Nam Á lục địa bắt
đầu vào thế kỉ XIX, muộn hơn so với các nước Đông Nam Á hải đảo.

Thực dân Anh sau hơn 60 năm (1824-1885), tiến hành 3 cuộc chiến tranh mới chiếm được
Miến Điện (Mi-an-ma). Thực dân Pháp phải trải qua cuộc chiến tranh xâm lược kéo dài gần
nửa thế kỉ (1858 – 1893) mới hoàn thành việc xâm chiếm 3 nước Đông Dương.

Đến đầu thế kỉ XX, các
nước thực dân phương Tây
đã hoàn thành quá trình thôn
tính Đông Nam $\tilde{A}$. Hầu hết
các nước trong khu vực đều
trở thành thuộc địa của thực
dân phương Tây. Vương quốc
Xiêm (Thái Lan) tuy giữ được
nền độc lập nhưng bị lệ thuộc
vào nước ngoài về nhiều mặt
và trở thành “vùng đệm” giữa
khu vực thuộc địa của thực
dân Anh và thực dân Pháp.

Về chính trị, thực dân phương Tây tiến hành thiết lập nền thống trị ở Đông Nam Á
dưới các hình thức khác nhau, nhưng đều có điểm chung là bên cạnh sự cai trị của chính
quyền thực dân thì các thế lực phong kiến địa phương vẫn được duy trì như một công
cụ để thi hành chính sách cai trị thuộc địa.

Về hình thức cai trị, dù các nước thực dân áp đặt hình thức cai trị trực tiếp hay gián tiếp,
nhưng các quyền hành chính, lập pháp, tư pháp, ngoại giao, quân sự,... của các thuộc địa
vẫn tập trung trong tay đại diện của chính quyền thực dân.

Chính sách “chia để trị là phương thức phổ biến được thực dân phương Tây sử dụng nhằm chia
rẽ, làm suy yếu sức mạnh dân tộc của các nước Đông Nam Á. Ngoài ra, chính quyền thực dân
chú trọng việc xây dựng và sử dụng lực lượng quân đội người bản địa để bảo vệ bộ máy cai trị
và đàn áp sự phản kháng của người dân thuộc địa.

Về kinh tế, chính quyền thực dân thực hiện chính sách bóc lột, khai thác các thuộc địa,
biến các nước trong khu vực thành nơi cung cấp nguồn nguyên liệu và thị trường tiêu
thụ hàng hoá, phục vụ lợi ích cho chính quốc.

Điểm chung của chính
sách thống trị thực dân ở Đông
Nam Á là khai thác, vơ vét và bòn
rút các quốc gia trong khu vực bằng
chính sách thuế khoá đánh vào các
tầng lớp nhân dân bản địa, cướp
ruộng đất lập đồn điền, bóc lột sức
người, khai thác tài nguyên; thông
qua khai thác triệt để sản phẩm
nông nghiệp, tiếp tục đầu tư để bóc
lột lâu dài trong công nghiệp... Vì
vậy, cao su, cà phê, chè, lúa gạo là
những sản vật đặc trưng của Đông
Nam Á được thực dân phương Tây
chú ý khai thác từ sớm.

(Lương Ninh (Chủ biên), Đông Nam Á: Lịch sử từ nguyên thuỷ
đến ngày nay, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2018, tr. 377)

Về văn hoá – xã hội, các nước thực dân phương Tây đã tìm mọi cách kìm hãm người
dân ở các nước thuộc địa trong tình trạng lạc hậu, nghèo đói, đồng thời làm xói mòn giá
trị truyền thống của các quốc gia Đông Nam Á.

Hầu hết người dân các nước thuộc địa đều mù chữ: ở Mã Lai, năm 1931 chỉ có 8,5% dân số
biết chữ; ở Việt Nam, năm 1926 chỉ có khoảng 6% trẻ em ở độ tuổi đi học được tới trường,
hơn 90% dân số không biết chữ. Cùng với chính sách ngu dân, thực dân phương Tây thi
hành chính sách đầu độc người dân bản địa bằng rượu, thuốc phiện để dễ bể cai trị. Hệ
thống y tế lạc hậu khiến cho tỉ lệ tử vong vì ốm đau, bệnh tật tăng cao, đặc biệt là trẻ em.

Đến đầu thế kỉ XX, các nước thực dân phương Tây đã hoàn thành quá trình thôn tính Đông Nam Á. Hầu hết các nước trong khu vực đều trở thành thuộc địa của thực dân phương Tây. Vương quốc Xiêm (Thái Lan) tuy giữ được nền độc lập nhưng bị lệ thuộc vào nước ngoài về nhiều mặt và trở thành “vùng đệm” giữa khu vực thuộc địa của thực dân Anh và thực dân Pháp.

Trong tác phẩm Bản án chế độ thực dân Pháp, Nguyễn Ái Quốc đã tố cáo chính sách thống trị của thực dân Pháp: “Một bên là những người bản xứ,... họ phải đổ mồ hôi, sôi nước mắt trong những lao tác nặng nhọc nhất và bạc bẽo nhất để kiếm sống một cách chật vật, và hầu như chỉ bằng sức của họ thôi, để nuôi mọi ngân quỹ của chính quyền. Một bên là những người Pháp và người nước ngoài: họ đều đi lại tự do, tự dành cho mình tất cả các tài nguyên của đất nước, chiếm đoạt toàn bộ xuất nhập khẩu và tất cả các ngành nghề béo bở nhất, bóc lột trâng tráo trong cảnh dốt nát và nghèo khốn của nhân dân”.
(Hồ Chí Minh, Toàn tập, Tập 1, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, 2011, tr. 12)

Vào giữa thế kỉ XIX, Vương quốc Xiêm đứng trước sự đe doạ xâm lược của thực dân phương Tây. Từ năm 1851, vua Ra-ma IV đã tiến hành cải cách, chủ trương mở cửa buôn bán với nước ngoài. Đặc biệt, từ năm 1868, dưới thời vua Ra-ma V, Xiêm đã tiến hành hàng loạt cải cách quan trọng về kinh tế, xã hội, hành chính, giáo dục, ngoại giao,...

• Trong công nghiệp, Chính phủ thực hiện chính sách khuyến khích đầu tư vào các ngành công nghiệp, đường sắt,... Với việc mở cửa nền kinh tế từ nửa sau thế kỉ XIX, Băng Cốc đã trở thành trung tâm buôn bán của khu vực.
• Trong nông nghiệp, năm 1874, Chính phủ Xiêm đã áp dụng biện pháp miễn trừ và giảm thuế nông nghiệp, tạo điều kiện phát triển sản xuất nông nghiệp và khai khẩn đất hoang. Đến đầu thế kỉ XX, Chính phủ ban hành những quy định quản lí ruộng đất hiện đại.

Từ năm 1892, Ra-ma V tiến hành cải cách hành chính theo mô hình phương Tây.

Công tác giáo dục được nhà vua đặc biệt chú trọng. Năm 1898, sau khi đi khảo sát nền giáo dục ở châu Âu, nhà vua cho công bố Chương trình giáo dục đầu tiên ở Xiêm.

• Trước mối đe doạ về chủ quyền đất nước từ các cường quốc phương Tây, năm 1897, Ra-ma V tiến hành chuyến công du sang các nước châu Âu, gặp gỡ đại diện các chính phủ Anh, Pháp, Đức, Nga,... nhằm mục tiêu xoá bỏ các hiệp ước bất bình đẳng đã kí trước đó.
• Chính phủ Xiêm kí các hiệp ước với nội dung đồng ý cắt một số vùng lãnh thổ thuộc ảnh hưởng của Xiêm ở Lào, Cam-pu-chia cho Pháp (1907) và ở Mã Lai cho Anh (1909) để bảo vệ nền độc lập của nước mình.

Công cuộc cải cách đã góp phần thúc đẩy sản xuất phát triển, mở cửa cho hàng hoá xuất khẩu,... đưa Vương quốc Xiêm phát triển theo con đường tư bản chủ nghĩa, từng bước hội nhập với thế giới trong những thập niên tiếp theo.

Trên cơ sở những thành tựu của công cuộc cải cách, Chính phủ Xiêm có thực lực để thực hiện đường lối ngoại giao mềm dẻo, nhằm giữ vững nền độc lập và chủ quyền đất nước, không bị rơi vào tình trạng thuộc địa.

Trong bối cảnh hầu hết các quốc gia trong khu vực đều trở thành thuộc địa của thực dân, công cuộc cải cách của Xiêm chính là một trong những con đường ứng phó hiệu quả với làn sóng xâm lược của thực dân phương Tây ở Đông Nam Á.